Wa'aj [ë]xaaj nnëmatyä'ak[w]anypy yë papetxëjk jëts jë wa'aj yë paxëjk. Jate'n majtskpiky yyëknëmatyä'äk[w]ä'äny. Mëti'its ëjts jawyeen [ë]xaaj nnëmatyä'äk[w]anypy, yë paxëjk. Yë'ëj yääj ejtp, yääj kämjëëjty, määte'n yë pu'nääjx, tsäjptsnääjx. Jaaj yë 'yity yë paxëjk. Tits yë wyä'any? Ka'ap yë tiij tyuny ka'ap tiij wyä'any, ka'ap yë yyëkjii'kyxy ka'ap yë yyëknëxäjë Ja'aj ku yë'ëpëj'ujts kutsë'ëkë, ku yë'ëj yyëknëxäjët, ku yë muum unä'äjk t'ejxtët ku jotmëny yyëktëjkyxy. Ka'ats yë tiij. Nayë jajtëëmëp, ka'ats yë yyëktëjkyxy ka'aj yë jate'n yyëk'ijxyë. Wa'ajëk yë'ëj, ayoo'ntunp ku yë njëë'xënt. (Ka'ats yë..., sääj ëë....) Sääj yë yääj n'ijxyë, ku yë ujtsjatsyu'uj, yë'ëj yë ja'ayë jyii'kyxypy, ka'ap yë ntejnë..., nijtsaj[p]kääj yë tka'ojkmë. Jate'nts ja [ë]xaaj nnëkajpyxy ujk jate'nts ja natyuknatowë. Kuts jë wa'aj ja papetxëjk, wa'ats ja papetxëjk, jam ja 'yity Jojk'äm'amypy määj jam yyëktijy Kämppënäär. Jam ja 'yity ja papetxëjk. Säts ja t'ijxy? Tyimynyëyjyate'n mëti kë'm atom nniijpyëntëp nkëjyëntëp mëti kë'm nyëk'ijtyëntëp, mëti yyëkkuyuup; säm yë kë'mxëjk yyëkni'ipy. Jate'n ja t'ijxy, ja'aj ku ja *mäsë** yëny *mäsë** këjxp, kajaaj 'yäätsy. Yëkjëë'kxpts ja'aj yëktojkxp ja'aj ujk ntëjkyxypyts ëëts ja'aj ku ëëts jam 'yijty ja miny n'atsnëwo'omë. Jëë', nwëtujkypyts ëëts ja'aj ntëjkyxypy ëëts ja'aj, ka'ap ja sääkj tyuny ka'ap ja yyëk'ëëky. Ka'ap ka tiij ka'ap ja kyutsë'ëkë. Majjatyëts jë 'yääy ja'aj jëts (nyë..., nyë...,) nyëjtsyuu'kyxy ja ntejn ja tyëëm. *Përëj** yyëktojkxp ja'aj jëjkytsy ja nay[ë]te'n, yukjää'wëp ja'aj. Ja'ats ja tyatëkajtsypy. Jëts nay[ë]te'n ku ja pyijy, wa'aj ëëts ja pyijy ja'amë..., nay[ë]te'n ëëts ja npiy jëts ëëts ja xëjkpijy nay[ë]te'n n'ëtyuny jëts ëëts ja ntëjkyxy nay[ë]te'n. Jëjkytsy ja nay[ë]te'n jyäwë. Paty nay[ë]te'n [ë]xaaj nnëkajpyxy. [...] Jate'nën [ë]xaaj, jate'n jë nnëkajpyxy ja wa'aj ja papetxëjk ja jya'aj. (Ku) ëy ja nyëktuu'nënt (oy ya...,) oy ja ntojkxënt, o[y]ts ja nyëktojx'ëë'ya'ënt. Säyëm atom yë tojkx yääj n'ëtyuu'nyëntë, [...] säyëm yë xëjk mëti kë'm yyëknepp. Jate'nts yë'ëj ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky. Kuts yë paxëjk yyëknëxäjë ku yë jii'kyxy n'ejxënt. Eej, sääj yë tyuny? Wa'aj yë'ëj, eej pä'ämtunp ku yë njëë'kxënt ujk nyëktojkx'ëyëwyää'nyëm ujk yë pyijy, (yë'ëj nwa'awää'nyëm..., nyëk...,) nyëktojkx'ëyëwyä'änyëm. Wa'aj yë'ëj yyëk'ëë'tswëtejtp. Pä'ämtunp yë'ëj. Patytsën yë ka'aj yyëknëxäjë Jëts yë majjää'tyëjk yë tnëkäjpxtë tnëmatyä'äktë ku ka'aj yë'ëj mëpäät yyëntëny. Ka'aj yë'ëj mëpääy njëjxënt. Patyts yë ka'aj yyëktunk'aty. Patyts yë ka'aj ntejën pën t'ëtyuny kun yë ntojkx'äjtënt. Jate'nts yë tyuny. Ëj nxëëw José Pérez Vásquez. Yä'ät ëë ntijy nukë paxëjk. Jëts jatu'uk mëti yëkjëë'kxp, papetxëjk ja yyëktijy ja'aj. Jëts yëkjëë'kxp ja'aj *përëj** nyëmyajjaty ja 'yääy ja'aj, ka'ap ja 'yääy ja yëte'në sääj yä'ät ëxyääj. Jëts jë tyëëmu'nk yënnatyëty *përëj** tsuu'kyxy jë tyëëm ja'ats yyëkjëë'kxp. Ja'ats yyëkjëë'kxp jëts nay[ë]te'n jë pyijy ja'aj, ja'ajn kun..., Nay[ë]te'n jë pyijy sämn yä'ät (ntej) [jë] *kyolor** ntejn pyijy. Jate'n. *Përëj** tu'ukyë ja'ayë, (ka'aj yë...,) ka'aj yë majts tëkëkjëëjp, yä'ätë. Wenk tu'uk mëti papetxëjk yyëktejp. Jëts yä'ät [...]xëjk yyëktijy, njëë. Papetxëjk, jam 'yity (jam) Jojk'ämtsë'amypy Tun'akë'mtsë'amypy. Yä'ät yääj, yääj yë 'yity *Sänttëjkruspatki'ijy** Jëts yë 'yity määj kipy. Kipykyijxy kyëx'äätsy yä'ät. Tim ja jatu'ukpë, kipykyëjxp ja kyëx'äätsy *përëj** yyëkjëë'kxp ja'apëj. Yë'ëyë. Alberto Torres López. Tiij yä'ät ëë ntijy, paxëjk. Yääj yë 'yity määj jë tseen na[yë]te'n 'yity. Jate'n yë natspëk'ë 'yity ka'aj yë pën tni'ipy. Kë'm yë myuxy kë'mts yë 'yäätsy. Määj yë tsyëënë? Tsänääxë [...] na[yë]te'n tyajujky'ajtypy. Jaayë ij kë'myë 'yity ka'ap yë pën tjii'kyxy. Këmyë jate'nyë nyänyky'ity'ë. Jate'n yä'ät xëjku'nk jyujky'aty. Ojkëp jëë'kxëp [jë] tsaj[p]kääj, *tsyiipë**, *porrekë**. Yë'ëj yë 'yojktëp ja'ayë. Ku yë ttajyë'ëpyattë jëts yë t'oktë. Jate'n yë wyëntëky. (Ja'aj ku....) Jate'nyëts yë 'yujts'aty. Jate'n uu'nk. Jatu'ukpëj, mät ëëj ntijpy papetxëjk. *Përëj** jam ja tsyëënë määj *mäs** yuk'ääw. *Përëj** yëkjëë'kxp ja'aj. Tëëmëp ja'aj, mutskjaty. Yëkjëë'kxp ja'amë. Jajp jë pyäjk ja'aj, kaxi'iky ja tyëëmëy'ëëky. Jyëë'kxtëp jë jää'y ja'aj. Na[yë]te'n jka pyijy. Ku pyijy, nayë jyëë'kxtëp ja'aj. Jate'n ja xyëjk'äjt'oo'kmë *Përëj** jam ja (yuk'ää) yuk'akë'm tsyëënë, jam'amypy ja'aj. [Yëk]jëë'kxp ja'aj. 'yëjkypy jë tsaj[p]kääj jëyujk ja na[yë]te'n Ka'ap ja jati'inyë wyëntëkëy. Ja'aj ku ja tsyëënë määj atuky'et, ka'ap ja nukë ajäwë tsyëënë. Määj tsaj[p]kääj jëyujk jyatykyajpäätyë ëy. Kë'm, nakyë'm ja myuxy, nakyë'm ja nyänykytyëëm[ë]yë, ka'ap ja pën tni'ipy. Jate'ny[ë] ja xyëjk'äjtmë, ëy ja'aj. Yë'ëyë. [...] Ja papetxëjk, wëntëkëëpy ja nukooj, ko ja jyajtëëmë määj äämyjyoojt määj tsepjoojt, (ka'aj pën jë...,) ka'ap ja pën nyëtëk'ëyë. *Përëj jëyujk ja tjëë'kx Pati'ik awä'ätstuujy, ja'ats ja jää'y iiy pyättëp jyëë'kxtëp. (Jëts ja....) Jate'nyë ja wyëntëkëy. Kuts ja tiij kyajpäätyë, näjxpts ja jate'nyë. Mujxp ja pyäjku'nk ja'aj ku ja niikë tsyä'pxnë, jate'nyë wyëntëkëy ja xëjku'nk. Kë'm ja nya[y]j[y]akyëpy'ë, kë'm ja pyäjk ja kyä'äy. Ja'ats mujxp, jate'nts ja yyonkojmë. Ja tsuujk, ja'aj mujkxëyëp. Mäti'ij kayëkpätp Määj jää'y (kyaa...,) kyajtëk'ë. Määj tsaj[p]kääj jëyujk kyajpäätyë *për** (tsuujk) tsuujk ja tjëë'kxp. ojk joonts ja tpujxp pënë tiijaty ja wëntëkëë'x[ë]yëp. Tiij ëjts nxëëw'ajtypy: Plutarco Cardoso Jiménez. Ejemplar 39028, familia Leguminosae, bejuco de un metro con flores rojas.