Yë wa'ats [ë]xaaj nnëmatyä'äk[w]anypy yë apä'[äj]ttseen. Jatits jate'n yyëktijy apä'[äj]ttseen? Ja'akëjxp ku nyëyjyaaj 'yity määj nyëyjyo'kx'et jëts mëti tsänää[j]x jëts tsäjptsnäxkijxy. Nyëyääyë *mäsë** 'yity, ja'aj ku [ë]xyaaj nyëyjyëy. Jats yë *mäsë** yë'ëpëjtseen 'yettë. Tits ëëts yë'ëpëjtseen *mäsë** yääj nyëkwä'äny ujk sutsooj ëëts yë tëë n'anëjwejë? Wa'aj ëëts yë ja'ayë ntyimyjyä'äxy'ajtypy, ja'aj ku yë 'yawäj (wa'atë eej...,) ka'ap ëy jyëntsëtë. Jëts nay[ë]te'n ka'ap yë tiy yyontë, ka'ap yë ntejn tiij wyä'äntë ku yë kipy (ku) yyëkpu'uyjëëtt. Ujk jate'n tiikajtiij iiy ja'ayë njayëkwä'än[w]ää'nyëm. Ka'ats yë ëy myëtuny. Ja'atën yë ja'ayë tyyimywyä'any jä'äxy. Ja'aj ku yë tumtets yyontë. (Jëts..., yë'ëj....) Jate'nts yë'ëj tukpiky. Jëts myëmajtskpiky mëti ëë ntijpy yääj yuktseen. Wa'ats ja yuktseen, pejy jë wya'aj ja'atë jë 'yääytyë jëts muts[k]konëtë. (Ja'ats ëëts....) Nyëktunypyts ëëts ja'aj. Tiij ja wyä'äntë ja yuktseen? Myëtukpiky ëjts ëxaaj tëë ntanëjnaxy, wa'aj ja'aj nyëyjyaakyonp jëts ëy ja jyäwë nyëktuu'nënt. (Nyëyjyaakwa'aj..., njaak....)Oy ja ntëjkxeny'äjtënt o[y] tiij nyëkwää'nënt. Jëts ja'ats ëë nay[ë]te'n nyëktunmëp ku ja 'yääy nyëjpyëjkyonë jëts konjaty, tsuu'kyxykyonë ja 'yääy. Ja'aj, nyëktunypyts ëëts ja'aj ku ëë nmuuts[w]ä'äny. Ku ntejën [...] tpääty ja et ja xëëw, yyëk'ëxaapyts yë'ëj jëts ëëts yë npawëtity. Yë'ëts ¨+eëts yääj nyëktunypy. Eej, mayts ja yikxon, majpyxy yikxon ja (wya'aj...,) 'yawäj. Poyjyi'iky tyëpyiky poyjyi'iky tyuny. Janytyimy'eemy ja'aj, ja'atsën ja *mäsë** tyajjënajxypy. Patytsën ja ntejën yyëktamuutsy, ja'akëjxp ku eemykyonë (ja wya'aj...,) ja 'yääytyë, pejkykyonë jëts kon. Jate'nts ëëts ja nyëktuny. Yë'ëts (eej) myëmajtskpiky. Jets myëtëkpiky, mëti ëëts yääj n'ejxkajpypy yääyë wënkon (eej) ëtsyeen (Wa'ats yë'ëmë....) Yëte'n yë ëtsyeen 'yejxë, yonp yë'ëj, tsajpyonp ja ëtsyeen jëts nyëjwya'ajjë 'yawäj ja'aj, nyëjyyuu'nk, poyjyi'iky wyëjweny poyjyi'iky wyëjwexy. Wa'aj yixon nukë puuj jëts wa'ats (ja) ja nyëkipy ja'aj, (eej) ëy ja yyëkpu'ujyjyiity, yyëktsënapyajt'aty. Tijaty wyä'äny: Tëjkkipy, tëjkxeny, (eej, ku tëjkkipy,) tëjkkujwets; sääjaty ja majjää'tyëjk yë tyëktunkpäättë. Jate'nts ëëts yë yääj n'anëjwejë, jate'n ja *mäsë** tyuny jate'n ja *mäsë** myëtuny, ja'apëjtseen. Majjaty'ëts yë yyaaktë. Jatitsts ja ntejën jate'n *mäsë** yyëk'ejxkapy ku ja *mäsë** tyuny, ja'akëjxp (ku ja) ku ja yyëny jëts ku ja mëj jëts ku ja ka'pyxy pyëtsimy sääj yyëkpawënmay sääj yyëktanëjjëëtë ujk yyëktsetsy. Jate'n ja *mäsë** tyuny. Jate'nts yë myëtëkëëkpë ujk jate'nts yë ëtsyeen. Jate'nts yë ëxaaj nnëkajpyxy nnëmatyä'äky sääjaty ja tyuu'nën ja pyëjkën tyäkëtä'äkyëyë yë tseentë. Jajats yë jaakkawënäkpikytyë, ka'ats ja yääj 'yettë, sääjaty yë ntejn yyëknëjäwë ujk määjaty (ey wa'aj...,) 'yettë, jaaj mëti tyejmëtëp pooptseen. *Pës kajats ja yyaa'kmë. Mëj ja'aj, *mäsë** majjatyëts ja'amë. Ja'ayëtsëtën kajaaj, kajawa'aj ja'anë, kajatunk kajapëjknë ku ja'apë nnëwä'äka'ënt. (Eej, ku ja....) Sutsooj ja tyunmë. Pë jamts ja *mäsë** yejtnë [ë]xaaj Mëjtë'ëxyjyëëjty, [ë]xaaj *Kamppënäär**, jate'n txëëtejtë määjaty yë et yë näxwii'nyët. Jate'nts yë ntejën yë tseen, yë tsenwënmää'ny. [...] Jotmënts ja jaaj kawënäkpiky, yë'ëyëts ëëts yääj ntejn nnëkajpyxypy nnëmatyakypy ujk yë'ëts ëj nnajää'wëp. Jate'nts ëxaayë nyëk'atuky yë ääw yë ayuujk. Jate'nts [ë]xaaj nnëkajpyxypy nnëmatyä'äky. Nxëëw: José Pérez Vásquez. Jate'nts [ë]xaaj nnëkajpyxypy nnëmatyä'äky, ääw ayuujk nyëknaxy. Tiij yä'ät wyä'äny, yä'ät yë tseen? Jä'äxy yë nyijkyxy. Jä'äxy..., ku kaaky tojkx ttuktaj'ëyëtë yä'ätpëjtseen. Jatu'uk, pooptseen, *tabla** nyijkyxy ujk *polink** ja nyijkyxy, *punttalts** ja nyijkyxy. Jate'n. Pooptseen mëti jam anëjkëjxp tsënaapy tanaapy, Jojk'äm. Mäts jatu'uk, [ë]xa[a]j apatki'ijy, määj yë jaakjo'kx yë näxwii'nyët, (ja'ats...,) apä'äjttseen ja yyëktijy. Yä'ät ëxyääj, (yë'ëj...,) jä'äxy yë nyijkyxy. Yëktajmuu'tsp liin waan kute'n ttajpootëtë, ku tyëktun[w]ä'äntë. Jate'n, *përëj** ja'ayë tjä'äxy'ättë yääj. Ka'ap ëy yyeeky yë tseen, *përëj** mëët [ë]xam Jojk'äm, yaa'kp jë tseen. Ja'ats..., *mëjtaablëj** tyëkpëtsëmtë *polink** tyëkpëtsëmtë, *duela** tyëkpëtsëmtë. Jate'n ja jam tyëktuntë jam anëjkëjxp. *Përëj** mëët [ë]xaaj apatki'ijy'amypy määj 'yany: apä'äjttseen. *Tabla** tyëknëjkxtë nay[ë]te'n *përëj** waajnëty, ka'aj ntejnë myajjaty'ë ka'aj myëjë. (Jate'nts..., ëxaate'n....) Mëët jë jä'äxy mëët jë kipy, jate'n tyëktuntë. Yä'ät ja pooptseen, pejy jë 'yäk ja'aj jëts yëny jë 'yääy jëts yyëkjä'äxy'äjtp. Jëts jë tyëëm, majjatyët. Ka'ap yëte'n sääj yä'ätu'nk mutskkëty, tyëëmu'nk, [...] yä'ttseen, *Sänttëkrusëttseen**. Mutskts yë tyëëm yë'ëtë. (Jëts yë....) Ja'ayë jate'n(yë) jam anëjkëjxp tyuny. Ëjts Alberto Torres López. Jats jatu'uk jë yuktseen jats jatu'uk jë pooptseen. Yë'ëyë tëkëëk. Määj yë apä'äjttseen tsyëënë tyanë? Apä'äjttuujy. Apä'äjttuujy yë 'yity. (Jëts jë....) Nayë ejtp yë yuktseen nayë apä'äjttuujy. Jate'n yë yääj 'yity. Tem ja pooptseen, ja xuxy'et ja tsyojkmëp, yuk'akë'm ja 'yejtmë *përëj** yëny ja jawaanë tsyajpyëny. Yaa'kp ja'aj. Yë pooptseen, yuk'ääw yë tsyënaapy, yuk'ääw xuxy'et *përëj** yaa'kp yë jawaanë. Këjxp yë yyëny, këjxp. Npëktääjkëpts ja 'yäk? Jëts 'yaktëp ja'aj ku pejy yyëny mëti pejy, tyëjk'äjtëp jë jää'y ja'aj, ja 'yäk. Ja'aj ku ja tsom këjxp, yënë'n ja tsyom, paty ja t'aaktë. Jëts ja ttëjk'ättë 'yijty, ka'ap [ë]xyäm. Jate'n yë pooptseen tyuny. Jate'n 'yijty tyëktuntë ja majjää'tyëjktë. Jate'n yë tsyëën'aty, tëkëkpiky tëkëkjëëjp. Jëjëj, jë[ë]'tp ja pooptseen, *tabla** pyëtsim mëti yaa'kp. Yëktuntëp ja'aj. Nay[ë]te'n jë yuktseen. Tumtuntëp yë'ëj mëti'ipë yaa'kp, jajp jë *mesëjteky**, jajp jë (*taablë**...,) *tablë'unä'äjk**, ja'aj ku ka'aj myëweenë. Jyanytsyyëktunkpättëp ja'aj, ja kipy. Matits tets yonp, jä'äxy ja wyännë. Jää'y yëktunkpättëp, jä'äxy ja tyëkwänëtë, jate'n ja tyëktuntë. Jëts sutsoo nkajää'myetsy? Tim ja poop'ääy ku ja nyëjyyëny, nayë tyëjk'äjtëp uu'nk ja 'yijty. Jate'n ja pooptseen. Yä'ät ka'aj, (yë poo...,) yë apä'äjtseen ka'ap yë tyuny, tyimyjya'ayë *tablëj* wyä'äny. (*Par..., par....**) Mutskjaty, ka'ap yyeeky yä'ät. (Jaaj....) Yë('ëj) pooptseen, yë'ëj, tëëmëp yë'ëj. Majaty yë tyëëmë. Jyä'äxy'äjttëp yë na[yë]te'n yë pooptseen, yëktëëtyëp yë'ëj *para** yë të'ëts. Tim yë apä'äjttseen, mutskkëty yë tyëëmë. Yuktseen, na[yë*]te'n mutskkëty tyëëmë. Nayë jyä'äxy'äjttëp yë'ëj ku (të'ëts) tyëktë'ëtstë. Jate'n yë tyuny. Tiij jë nxëëw'ajtypy: Plutarco Cardoso Jiménez. Ejemplar 39027, familia Pinaceae, género Pinus, árbol de nueve metros aproximadamente con conos inmaduros y maduros.