Yë waakyts ëjts [ë]xaaj nnëmatyä'äk[w]anypy. Yë waaky, wa'ats yë 'yity mää'et Apä'äjttuujy, ka'aj yë Yuk'aki'ijy 'yity. Jaaj yë 'yettëk'ë määj yë et nyëyjya'ayë xyuxy. Ka'aj yë xux yë ëy tmëmëjkë jyäwë. Ka'aj yë ëy 'yity n'ijxy Yuk'aki'ijy. Ejtpts yë..., mää'et yikxon mëjk 'yany. Nay[ë]'ejtp jaayë, ka'ap ëy [...] mëj yyaaktë, nyëyjya'ayë. Mäts nyëyjya'ayë 'yany nyëyjya'ayë xyuxy, määj yikxon twënjäwë jats yë mëj yyaaktë. Yë nääjx, (ka'ats yë nää...,) ëy ëj n'ijxy nyëy'ë[y] määj: tsäjptsnäxkijxy, yëjknäxkijxy, na'aknäxkijxy. Ejttëpts yë n'ijxy nyëyjyate'n, määj yë Apä'äjtnääjx. Tsääkijxy, ejtpts yë tsäkijxy n'ijxy, ja muum (nyawye'eyë...,) nyanyi'ipë. Yë pyäjkëx[ë] yë mujxp. Ka'ajxë ëjts yë n'ijxy pë tiij *meerë** mujxp? Yë pyäjk jyäwë ja'aj ku yë jëyujk yë jyii'kyxyë nay[ë]te'n. Wa'ats yë pyäjk yë jëë'kxëp yë wääjx. Yë'ëyëts yë jyäwë nyepwa'kyxypy ku yë wääjx yë muum tyëktany, tnats..., tnatswe'ey..., tnatsjëë'kxë tnatstënë. Jats yë wääjx yë jyäwë jate'n tyëkmuxy muum tsäkijxy tsäkupäjky pënë määj ja (mää...,) wääjx wyëtity. Jëts yë 'yäk, ka'ats ëy [yë] 'yäk (yë)tyuny, ka'aj yë 'yuktunnë pë sääj yë 'yij[ty] jyajtuny ku yë ttëjknëjpëk'ättë, janytsy jate'n jyäwë wyä'äntë, tyëjk ttanakë'ëtë. Ka'ats yë 'yuktunnë. Tum yë akäts jë jya'aj tunnëtëp, tumyë'ëpë mëti yyëkjuunyëtëp. Jëts yë kipy, yë kyipy..., wa'ats yë kyipy yë'ëj, tunpts yë kyipy yë yikxon. Yë kyipy, tunp yë kyipy yë'ëj, ëy yë xjä'äxy'ätt. Yë'ëj yë *mäsë** tyyimywyä'äny ntejnë, yyëk'jä'äxy'ätt *përëj** kuts mejts yë xyëktun[w]ä'äny jëts yyëkxeny'aty. Yë'ëj yë nay[ë]te'n *mäsë** wyä'äny. Yë myëjkipy määj axeeny mëti tsuj mëti tiy, yë'ëts xeny'äjtëp ujk xtanaka'mt jë mtëjk, ntejn [...]wa'axën yë'ëj xeny'äjtëp. (Wa'atë [...] wa'a....) *Postes'äjtëp**. (Wa'atëp....) Yëkneptëp mëti yë wa'aj mëët tyuntë (yë) yë *alämprë** ku yyëktanawetstë, yë'ëts yë *mäsë** wyä'äntë. Jëts yë kyipy, (yë) ku yë xjëëtt, xam jë *polink** xyëkpëtsë'mt ujk [...] pënë tiij myëkpëtsimypy, wa'aj *tablas, tablones**; yë'ëts.... *Mueble'ëë'yëtëpts** ja'aj. (Kuts ja [...] ....) Kuts yë wya'aj yë'ëj nyëkipy, wa'ats yë nyëkipy yë yikxon (nyë...,) nyëjtsyatsypy jëts (yë...,) ku yë xwopt ku yë ntejn sääj xtu'nt, pojënts yë tyyimywyëkiitsy. (Tyyimywya'aj....) Wa'ats yë ku yë *kläpës** yë (xtajwopt...,) xtakuwop'ët, tyyimykyëë'tsp. Tutä'äky yë ttsëky tuny ku yë *xyëkmueble'ëyët** yë'ëj. (Yë'ëj..., yë'ëj wa'aj....) Tsuj yë kyipy'aty. Jëts kuts yë tyi'itsy, ku yë ntejnë xpoott, xnäxpoott jëts xyëktë'ëts[w]ä'änt, tëtspts yë'ëj. Kuts tyu'uy, ka'ats yë tuuj yë ëy myatsy'ë, [..] pë sääj yë 'yejxë yë'ëpëjkipy, nëjteejmëpts yë tuuj yë'ëj. Ëy yë wëne'en nyëjtu'uy, (ka'aj yë ëy...,) ka'aj yë nyiky'ë. Ka'ap ëy nyëk..., nyikymyatsyë. Kuwänëts yë ntejn nyiky'ë ku tyyimynyëyjyeky nyëjtuunnë ujk ku yë waanë nyëjtu'uy (ka'ats yë wye'ey...,) ka'ats yë nëëj yë ëy tyajtëk'ëyë. Yë 'yäk nay[ë]te'n, nyënyëjteejmëp yë'ëj. Kuts yë muum majpyxy (muum) yë waaky, jats yë waaky muum yikxon majpyxy jë 'yääy. Kuts ja xpattutso'okt nyëjtyë'ëts ja nay[ë]te'n ku xpattutso'okt, ka'ap ëy jaty'ë tyanaxyë yë tuuj. Ku nyëwyaa'në tyu'uy kuts komtuuj kuwänëts yë tyajkä'änaxyë. Jëts yë 'yääy, ka'ats yë 'yääy yë tiij 'yëky'ë, wa'aj yë'ëj.... Nyëmyëjkx[ë] yë xyuuky, ku ntejnë yyëkxuukyë. (Ku....) Nyëmyëjk yë wya'aj yë'ëj..., yë xyu'ujkën yë waaky ku yë xto'nt. Ku yë xjëëtt, ku yë xyëktë'ëty, nayë xuu'kpts yë'ëj ku yë xyëktë'ëty. Jakampäät yë 'yapëjy ku yë xyëktë'ëty. Yë 'yawäj, ja'ayë jyä'äxy'aty. Tyëëm, jëyujkts yë jëë'kxëyëp, jate'nts yë'ëj. Yë 'yääts, (nayë...,) ka'aj yë 'yääts yë tiij wyä'äny, jate'nyë ja'ayë ku xjä'äxy'ätt yë 'yääts. Yë 'yäk, nayë tëëpy yë 'yäk yë'ëj. (Jëts yë....) Nayë jats yë jatukpiky tyuny ku yë Apä'äjttuujy, yääj yë jyäwë jate'n tyëektuntë. (Yë.... Ku yë o'ojts....) Ku yë o'ojts tyëk'ëyëtë, yë'ëts yë yyëkwëkëëtëp jëts yë tyëkwëxa'kxtë. Jëts yë wyëki'ijy (ja wya'aj..., ja wya'aj....) Tiij ttejtë? (Ja....) Ja myajääw. Jëts yë myajääw, (ja wa'aj...,) ku wyëki'iy..., ku xyëkwëkë'ët xyëkwë'ëëtst, ja'ats ja wyä'äny: o'ojtsts ja mëët tyunmë, jats ja o'ojts yë ttawä'ätsy. (Ja....) Ja o'ojts, ja taxëkëtew'o'ojts, ja tajon'o'ojts pënë tiij ja xyëkwä'än[w]ä'äny. (Ja'ats yë....) Jate'nts yë tyuny jëts ja o'ojts ka'aj myä'äty. (Kuts xyuxy....) Ku xyuxy jaxën ja o'ojts ja tyëktuny. Ku xyuxy, ka'ap ja o'ojts sääj jyaty. Ku kom tyyimytyu'uy, ku ja nyëjtu'uy, mä'tnëpya'ëmts ja kuwänë. Ja'ayë ja ka'aj 'yuk'oo'tsnë. Kuts (nyë'äy..., wa'ajkojmë, tyëtskojmë ja o'ojts jëts (ja...,) ja 'yoo'tspëjkkojmë. Jate'ntsën yë tyuny yë waaky, ja'aj yë wyä'äny. Jëts yë jyä'äxy, wa'aj yë jyä'äxy 'yijty tyëkwä'äntë yääj nayëte'n, yëktanëëpëtsëmtëp. Nyënyay[ë]te'nxën yë tyëy sääj tsenkipy, (ka'aj yë (wya'atany...,) ka'aj yë jyëntsäpäjktany. Ja'ayë jyämë jaty'ë, (ka'aj yë...,) ka'aj yë 'ëy 'yiky. Jate'nts yë waaky tyuny. Yë'ëyë ëjts ëxaaj nnëmatyakypy. Wa'ats jë nxëëw Anatolio Martínez Jiménez. Yë wa'ats [ë]xaaj nnëmatyä'äkwanypy yë ujts mëti yëktejp waaky. Tits yë yääj wyä'äny (yääj) kämjëëjty? (Wa'aj yë wyä'äny....) Muum jë jäa'y tyëktuntë: tyëjkkujkäp'äjttëp, xyëny'äjttëp. Nayë ëyts yë nayëte'n neejp. Jëts (pënts yë wa'atë...,) ja kipy mëti maktäxk makoxk kujxeeny pëtsëmp, ja'ats jë tsu'utsy tyakutiityëp. Jam jë *karnëseejr** jë tsu'utsy tkujantë: ejxëm jë katsy, ejxëm jë puuy. Jam yë tkëxkutiytyë. Myëmajatakypy yë('ëj) kipy yë'ëj. Yë'ëts yë yääj wyä'äny. Nay[ë]te'n jatukpiky tyuny: jyä'äxy'äjtëp. (Ja'ayë....) Jajtëëpy yë'ëj, tëpyëjkp poyji'iky ku yikxon tyëtsnaxy. Tëëpy yë'ëj, *përëj** ja'ayë ka'aj jyën'ity. Tuktënyë jyämë, pojnäjxp poyjyi'iky. (Ka'aj....) Ka'aj ka'kyxy säm jë xojtë. Jate'nts yë tyuny. Jats mëtits yë jatu'uk tyunkjëëjp'ajtypy, (*pës** wa'aj yë'ëmë..., yë) tsya'kxtëp ku yë jyootë. Ku yë 'yuky yë jyoojt, tyajëëjty. 'yääts, nay[ë]te'n muum ukyëp. Ja'ats nyëëkoo'nëtëp maktäxk makoxkxëëw, jats ja yikxon nyiky'ë. Mutskjaty yyëktajpootë jats ja yyëknëjpëtsy näxjëtypy ja tu'ujts. Ku t[ëë] yyëk'apëk'ë awëënyjyëtypy nëk jëts ja yyëknäxnëjpiky. (Niwe'ey....) Nëjkijxy yyëknëjpëtsy jats ja mutsykonë jëxki'ijy ja tu'ujts tyany nëjwä'äts. (Jëts ja yyëk'akiyë....) Tsääjts ja patki'ipy yyëkta'akii'yëp, japts ja yyë'ëpyëtsimy ja nyëëj mëti wëxa'kxp. Jawyeen ja waanë wyënyë'ëy, nëëj pëtsëmp. Jëts kuts ja n'ejxënt yyëjkë ujk nyëjtsyäjptsëm pyëtsimy jats ja n'akii'yëtyëjkën[y]a'[ë]nt. Ja'atsën ja o'ojts yyëktamëtaa'mëp, (mëti...,) jëts ja yyëkta'ëëtsy jë me'ejty ujk joon. (Jate'n ja....) Mëjjëyujk ja yyëkta'oo'tsp. Jate'nts yë tyuny yë ujts. Kuts yë jatu'uk, wye'ep yë jëyujk yë'ëj, jyii'kyxypy. Wääjx yë *mäsë** jyii'kyxypy (ku yë) ku yë tsyä'äm yikxon. Yë'ëtë'nts yë wääjx yë tjii'kyxy. (Yë'ëts yë ja'ayë.... Yë jëyujk....) Jate'nts yë jëyujk yë t'ajot'äjmëtë. Kuts yë wääjx yë tjii'kyxy jats yë muum tsääkëjxp tkëxti'iny, jamts yë jatëkoojk myuxy. Jate'nyëts yë ujts kë'm myayë. Mayëp yë jate'n ujk yyëknëppts yë nay[ë]te'n. (Ka'ap yë....) Tsokp yë'ëj, (määj..., mäy...,) määj 'yany, jaaj yë *mäsë** 'yity yë waaky, määj yë et näxwii'nyët nyëjmëjk 'yany. Jate'nts yë['ëj] määj jë nääjx tsäjptspëtë, tsumxnääjxtë mëti nyëyëjkëm t'ejxtëp. Jate'n yë 'yity. (Jats yë ujts jate'n....) Jate'nts yë ja'ayë [ë]xaaj tyuny. (Ëjts....) Wa'ats jë nxëëw Guaterio Pérez Pérez. Yë wa'ats [ë]xaaj nnëmatyä'äk[w]anypy yë waaky. Suts yë tyuny? Tunp yë waaky ku yë jyoojt yë ja'ayë 'yuky. ('yuky....) Ujkp yë waaky nay[ë]te'n säm jë tseen. Ku yë 'yuky yë jajp, ja'ats *yyëkpoo'tpëtäsëp**, nyemajaty (nyëjjya'ayë). Jëts awënyjyëtypy yyëkkupëk'ë ku ja 'yuky yë nyëkwëxa'k[w]ää'nënt. [...], waakytyëëp, jate'n yë yyëkkajpyxy ayuujk. (/Tëëy....) Tëëpy ja waaky. Kuts ja waaky yyëktëy, jëts ja tu'tsjëtypy yyëkupëk'ë, jëts ja (yëk...,) tu'ujts (yyëk...,) yyëk'ane'ey, na'aknääjx yyëkta'anë'ey. Jëts waanë tyany, (ja'ats ntejën...,) japts nyaxy ja nyëëj. Ku ja nyëëj wyëxe'kyxy jëts ja ntejn jate'n jajp 'yayë'ëyë. Kuts ja n'akoo'na'[ë]nt *täsu'nkjotp**, ë määj ntejn yyëk'akiyë. (Jëts ja....) Jats ja o'ojtsmë, ja'ats yyëktakujtamp. Jats mëët ja o'ojtskapy, ja'ats mëët yikxon (yyëk..., yyëk...,) yyëkjää'xyë'ëy, (yyëkwa'aj...,) yyëkpo'tyë'ëy. Jate'n ja o'oj[ts] yyëk'oo'tsyë'ëyy, pë oo'tspxë ja'aj. Jate'nxë yyëkkajpyxy, yë'ëj yyëkkajpyxy ku yyëk'oo'tsyë'ëyy ja'ayë, jajp määj ntejn ja o'ojtskapy yyëk'apëk'ë. (Jate'nts yë ja'aj....) Yyëkjiipyts yë waaky, on yë ja'ayë wyënaky. Jëts ja o'ojts, *kumë** juun ja tyany ku et tyu'uy xyuxy, ka'ap ja ntejën jyi'iy. Ja'ats yë yyëkjii'yëp ku yë jate'n.... Jate'n yë waaky tyuny. Ja'ayë ku mëjkipy yë yyëny, mëj yë yikxon yyëny. Kuts yë ntejn jatu'uk tyëktunmëtë, wa'aj yë wyä'äny kuuty. Jate'n yë tëë 'yity tyuny, ëxyäm yë jate'n kya'uktunnë, ku ëxyäm jë wa'aj nyäjxnë..., *tumsementtë** tyunnë. Ka'aj yë [ë]xyäm jate'n 'yuktunnë. (Tseen....) Na[yë]te'n yë tyuny säm jë tseen tyuny, yë'ëj yë mëët jate'n tyuny. Nay[ë]te'n jatu'ukmë, ëy yë nxeny'äjtënt ëy yë npu'uy'äjtënt, ëy yë tiij nyëkwää'nënt. Jate'n yë tyuny yë'ëpë. Maypyiky yë tyuny, (ja'ayë ku...,) ka'aj yë pyu'uty ka'aj yë tyuumatsy'ë, jeky yë 'yity. (Ejtp....) jajkp yë kawënäkjumëjt. Jate'n yë ntejn tyuny. Kuts yë jate'n jyajtunmë jëts yë wääjx yë jyëë'kxmëyë tyëëm. Jëts yë wäxu'nk nyi'ipyë. Yë'ëj yë yyëkmayëp yë ääy yë ujts. Nayjyaaj yë jyëë'kxpë yë'ëj, ku yë jëyujk yë kyii'kyxyë jate'n. Nayjyats ja jëyujkmë na[yë]te'n ejx[ë]m jë ku'ujy, ejxëm tiij. Nay[ë] jyii'kyxypy yë'ëj. Nayë may yë jyëë'kxpë yë'ëj. Jate'nts yë'ëj. Kuts jë [...] 'yawäj mëti kajtunp *pës** yyëkjä'äxy'äjtp ja na[yë]te'n. Jeky yë 'yity pënë tëë majtsk tëkëkjumëjt xpëëty, ejtp ja'aj. Ka'ap ja wyëky'ë ka'ap ja sääj jyaty, të'ëty yë 'yity. Et tyu'uy, ka'ap yë tyumatsy'ë. Të'ëts yë ntejn 'yity yë'ëpëjkipy. Yë'ëts ëjts jate'n nnëmatyakypy. (Yë....) Ëjts nxëëw Teodosia Jiménez Pacheco. Yë waaky, Tiij yë tyuny [ë]xaaj? Jate'n tyëktëytyë ku yë yyëkta'ëëtsy ku yë sääj mëët ja o'ojts. Ku yë tyëkwëkë'ëtë, tsuj ja tyëkwëkë'ëtë, tu'tsjëtypy ja t'apëk'ëtë. Tajpejkxëtë tajpootëtë. Jate'nts yë tyuny. jate'n yë pyëtsimy jajp. Jëts ja tyëkpëtsëmtë jëts ja ttakujtamtë ja o'ojts. Jëts jate'n 'yëyë jëts jate'n 'yëëtsy. Ja'aj jiipy. Yë kipy yë waaky, yë'ëj jiipy. Jiipyëjkp, yë'ëj tyëkjiipy. Yu'nk tyëk'ity, ka'aj sääj jyaty. Ejt xyuxy, ku nukoo o'ojts njapëktääjkënt (ka'ajts ja wye'ey...,) ka'ajts ja yu'nkë ku xyuxy yë et. Nukë juun ja'aj. Kuts jë waaky tyëk'ë, ja'atsëtën tsuj. Ja'atën tyëk'ëë'yëp tyëkpääjtëp. Jëts jate'n nyëëjp'aty. Tiij kajtiij wyä'äny: xyëny'aty. Jate'n yë tyuny. Janytsytsuj yë tyëjkkipy'aty yë waaky. Jate'n yë tyuny, ku yë yyëktëjk'aty ku yë yyëkxëny'aty ujk ku yë (yyëkw'ey...,) yyëktëjknëjkäp'aty yyëktëjkkujkäp'aty. Jate'n yë tyuny yë'ëj, janytsytsuj yë'ëj. Tsuj yë tyuny yë waaky. Jate'nts yë tyuntë. (Jate'n....) Jate'nyë yë tyuny, yë'ëpë. Flaviana Martínez. Ejemplar 39022, familia Cupressaceae, género Cupressus, árbol de quince metros, con frutos verdes.