Wa'ats ëxaaj nnëmatyä'äk[w]anypy yë xijkyxy. Yë xijkyxy, wa'ats yë'ëj, tu'uk jë xoj mëti'ij yëny. Nyëyënyts yë yyëny. Jä'tpts yë jyäwë *täxujkmëtra'ën mäjkmetra'ën** ku yë myajjänäxy. Ku ntejn jeky 'yetyëny, ku jeky yyëny. Yë (xi...,) xijkyxy, wa'aj yë tyijpy yë 'yääy ku yë nyëmutskkonëjaty yë 'yääy. Yë'ëjën yë tyijpy xijkyxy. Ka'axë yë 'yääy yë ëy myajjaty'ë, mayxë 'yääy yë'ëtë. Yë tyëëm, jawyeents yë tyëëmë *ke** yë xojtë mëti wenkxojtë. Jats yë xoj kawënäkpikytyë *përëj** jawyeen yë tyëëmë. Ka'aj yë tyëëm yë ëy nayëte'n myajjaty'ë, nayëte'n tyëëmë mutskkonëjaty. Yë tyëëm yë 'yäk, ka'ats yë nayëte'n myëjë, mutskkonëjaty yë'ëj. Jëts yë pyijy, nayëte'nts yë jyajpijy säm yë xoj, (nyëjwa'aj yë'ëtë...,) nyëjpyoop jya'atspëkjtë waajnjaty. Yë kyipy, juunts jë kyipy yë'ëj ku yë kyipy yë (xwa'at...,) xyëktun[w]ä'änt, ëyts yë xteem'ätt jë nyëkipy. Nyëjä'äxy nayëte'n, tunp jë jyä'äxy yë'ëj, (nay...,) nyëjtyëëpy yë tsujxk. Të'ëts, ku tyëtsnaxy, nayë tëëpyts yë'ëj, juunts yë nyëjxoj'aty, ëyts yë (xwa'at...,) xxëny'ätt nayëte'n. Yë 'yääy, yë 'yääy ka'aj yë tyuny. (Yë wa'aj yë....) Jëyujk yë ja'ayë jëë'kxëtëp, yë ka'atë. Yë wa'aj yë jëë'kxëtëp, yë tënë'ëktë. Yë'ëx[ë] yë nëmee'nëyëtëp yë 'yääy. Yë'ëts yë ka'ajpëyëtëp. (Yë'ëj yë....) Jëyujk tyajujky'äjtmëyë. Jëts jë pijxykya'aj, nëmee'nëpts jë pijxykya'aj yë'ëtë mëti mutskkonëjaty ja pijxykya'atë; ja'ayë *mäsë** nay[ë]te'n..., tajtëjkëyëp jë 'yääy. Jëts määj yë 'yettë, wa'ats yë 'yettë, (yë...,) Apä'äjttuujy, ka'ap yë Yuk'aki'ijy teetë. Jaaj yë tsyoo'ntä'äktë määj nyëyjya'ayë xyuxy, (määj nyeyjyä'äyë...,) määj 'yany nyëmyëk. Ka'aj yë 'yettë määj (yë) tyimyxyuxy mëjk. Jats Apä'äjttujpy, nayë ejtpts yë Apä'äjttujpy mä'et jë nääjx jajp nayëte'n nyëjnyek. Määj yë twënjäwë, ka'aj yë ëy nukë 'yity yë xijkyxy. Nyëy'amääy yë'ëj. Ka'aj yë ëy teej. Apikyxyoj, jats yë'ëj ne'ekë maytyë *përëj** yë xijkyxy, ka'ats yë ëy teej. Yë'ëyë ja'ayë. Wa'ats jë nxëëw Anatolio Martínez Jiménez. Yë xoj mëti yyiktejp niiky, jatë'n jë nnëjäwë, majjää'tyëjk x[t]ukmatowtë, *pës** wa'aj yë y'ity määj (nyë...,) nyëyjyo'kx nyëjxyuxy, ka'aj (tyimy...,) määj tyimyxyujxmë jëts ka'aj määj tyimy'änmë. Jëts wa'aj yë wyä'äny: jä'äxy. Jëts ku yë nyëktëë'yënt, tsuj yikxon kya'kyxy. Jën'ejtp, ka'ap jaty'ë 'yëëky. Jëts ka'aj mäpäät këjxp tyyimyyëny. Nyëyjya'ayë yyëny, ëy *nyëjsyette** ujk *otsyometros** kyëjxpë jëts mutskkonëjaty yë tyëëmë. (Jëts wa'aj yë....) Oy yë nyëkwää'nënt yuu'n ujk teemë. Nyëjtyiy yë yyëny. Ka'ap ëy tyyimtyets'ë ka'p ëy 'yawäjë. (Jëts yë....) Wa'ats yë'ëmë, oy yë nay[ë]te'n (wa'aj yë) npääjtënt määj yë (wa'aj) näxwii'nyët..., määj jë tsäjptsnääjx. Jaaj yë 'yity, nyëjtsumxnääjxëm, ka'aj yikxon tyyimymye'etsyë. Nyëyjya'ayë, ko'ox ko'ox jë nääjx. Jats yë 'yity yë'ëpëj'ujts, ka'aj yë ttyimywyënjää'wëmyë ku nukë tsäkijxy tsyëënë. Nyëyjya'ayë määj xixynyääjx, määj jë pu'uty. Jëts mutskjaty yë 'yääy yë'ëj, ka'ap jë 'yääy mëj mäpäät (tyimywye'ey) tyimyyeeky. Jëts yë tyëëm, wa'ats yë tyëëmë, ko'ok yë ayuujk yyiktijy. Wa'apts yë'ëj, yëktakuyäjp ujk jyëë'kxtëpts yë joon nay[ë]te'n, mëti joon yiktejp: *Pájaro carpintero**. Karee't ja yyiktijy (jëts wa'ats yë'ëj...,) jëts jajpts ja tkukonëtë tsen'äkjëtypy. Tseen pyujxjuttëp ja jëyujk, jajpts yë kyo'ok yë tkukonëtë. Ëjts nxëëw Gualterio Pérez Pérez. Yë (x...,) wa'ats ëxaaj nnëmatyä'äk[w]anypy yë xijkyxy yë xoj, xojxijkyxy. Meti ejtp, nyëy'ämääy yë 'yity, ka'ap yë ëy ë määj 'yity. Ka'ap yë tsyajpyëny mëj, nyëyjya'ayë yyëny. Nyëmutsk, ka'ap yë mëjjä'äxy pyëtsimy, mutskkonë yë yyëny, nä'äkkonë. 'yääyu'nk na[yë]të'n tsuu'kyxy, ka'ap ëy 'yääy myajjaty'ë. Tyëën na[yë]të'n tsuu'kyxy. Ku tyëëmë, tsuu'kyxykyonë tyëëmë. Yë'ëts yë wyä'äny, ëy yë tiij xyënwä'änt, ëy yë wo'm. Ëy yë tiij xyënwä'änt, jajënts yë'ëj ku yë mëj yyeeky. Ëyts yuu'n xyëkwä'änt, x[t]ayu'ut, mokwëyuu'n; pënë tiij wyä'äny. Jatë'nts yë tyuny, ku yë tsujkonë yëny 'yawäjë. Ka'ap yë ëy tsyajpyëny, nyëtjyatë'nyë yë tyany säm yë ntejn 'yujts'aty: nä'äkkonë. Ka'ap yë jatë'n tsyajpyëny säm yë myëku'uk, mëti jatu'uk xoj xyëëwtë *përëj** (apiky tsyajp...) yonp yë mëj. Yë'ëpë, ja'ayë jatë'n tyänkëjy, nä'kkonë. Nyäxwën'äätsy. Jatë'n yë yyëny, ka'ap yë ëy tsyajpyëny. Ëjts nxëëw Teodosia Jiménez Pacheco. [....] Yë xijkyxy ëjts yäm nnëmatyä'äk[w]anypy. Ku yë [ë]xyääj 'yity. (Yääj....) Janytsyjuun yë'ëj ku yë myajjay ku yë yyeeky. Ka'aj yë myaapyë ku yë npo'ojtënt, janytsyjuun. Kuts yë tyuny, jam jë xeny, jam jë wo'm. Jate'n yë tyuny yë'ëpëjkipy. Jëts jë teem pënë tiij tyëkwä'antë, jate'n jë yuu'n. Jate'n yë tyuny yë'ëpëjkipy. Ja'aj kuts yë janytsyjuun, majjaty, mäj, juun. Jate'nts yë yyontë, jate'nts yë tyuntë. Tyëëmë, jëyujk jyii'kyxyë. Ku yë tyëëmë, jëyujk yë pyiyë, jëyujk yë 'yajuk'ëyë muum tsäjutjëëjty jë tyëëm. Jate'n yë ujtsu'nk ëxaaj (jyääj wya'atë...,) 'yujts'ättë. Nakyë'm yë nyanyi'ipëtë ku yë [ë]xyämpë tyu'uy yë et jëts yë jyanytsypyäjkëtë jëts yë 'yamuxtë yë tyëëmu'nk ëxaaj ku yë kyä'äy. Ja'aj ku yë [ë]xyämpëj'et tyu'uy, jaaj yë myuxtë jaaj yë yyontë, jaaj yë myayëtë ku yë tyu'uy yë et. Yë'ëts yë tyajxontäktëp, jats yë 'yamuxtë (jats yë wya'atë...,) jats yë myayëtë jate'n. Jate'nyë ja'ayë. Flaviana Martínez. Ejemplar 39017, familia Fagaceae, género Quercus, probablemente quercus castanea, árbol de 7 metros, estéril.