Yë ujts ëjts ëxaaj nnëmatyä'äk[w]anypy, yë tsenpat'ujts mëti *rosëjkonë** pëjp, (yë...,) mëti ejtp pëtsëmp, ëxyämpë ku yë et tyu'uy, yämpë yë pyëtsimy. Kuts *kuresmë**, ëëkyts yë 'yity. (Kum....) Sutsots yë jajp jyujky'aty, (yë pyëjtsyky...,) jajp yë pyëjtsyky yë'ëj säm jë minyu'nk säm jë tsajpminyu'nk. Yë'ëts yë ntejn jajp wejtsy'ejtëp *kuresmë**. Kuts yë et tyuunë jats yë myujxnë jëts yë ëxyämpë (pyëj...,) pyëjnë. Jats yë tyëëmu'nk yë myajäänë, *tëkëk'eskiinë yë tyëëm yë myajay. Jajpts yë pyäjku'nk yë na[yë]të'n *perëj** nukë *nyëjpyolpë* jajp na[yë]të'n, säm ja ntejën (ja...,) ja *letsyëj** säm ntëjën tiij *polpë** myiny. Jatë'nts yë jajp tmëëtë. Kuts yë ntejën n'akëë'tspäjkënt jats jatë'nts ja tyajko'otu'uty yë'ëpëj'ujtsu'nk. [Ë]xyämpëts yë pyëjtë yë'ëpëjpijy. Jatë'n yë 'yujts'ättë yämpë, (nukë wa'aj...,) pootpijyu'nk yë'ëj. Nukë (wa'aj...,) ujtsu'nk yë'ëj mëti ntejn pëjtëp, [mëti] ujts ka'aj jyakyepy'ë. Nayë'ejtpts yë'ëj, ku yë jää'y yë pyëjtsyky yë tpëjknëyë jëts yë (twë...,) tne'eptë *masettëjëtypy**. N'ejxnëp 'ëjts yë ëxaaj ku yë jää'y yë jatë'n (tpëj...,) tyëkpëjtë jëts ttoo'knëtë. Jatë'nts yë ujtsu'nk, nukë (wa'aj...,) ujtsu'nk yë'ëj, nukë (mok...wa'aj... mok...,) mok'ääjy, muum tsäwiiny. Jatë'n yë 'yity yë'ëpëj'ujts. Yë'ëts ëjts ëxaaj nnëmatyakypy. Jëts ëjts nxëëw Teodosia Jiménez Pacheco. Yë'ëj nnëmatyä'äk[w]anypy yë xë'ëxypyijyu'nk, ujtspijy, tsenpatpijyu'nk. Jaaj yë 'yity määj jë tsenpä'tk, määj xojpä'tk, määj amääykyäm. Jaaj yë 'yity. Jëts jatukpiky, xë'ëxypyijyu'nk. Ja'aj yyiktijy ja ujts *përëj** jaaj ja 'yity määj amääykyäm amääy'et. Ka'aj yyëkyu'uy ka'aj yyëkwë'ëm, nëtsutsooj, jajp ja 'yity. Jaayë tsyëënë määj mäjnääjx, määj ëynyääjx mää tsujnääjx, jaaj tsyëënë. Pi'nykynyäxu'nk, yë'ëj tyaj'ijtypy. Yë'ëyë uu'nk. Flaviana Martínez. [...] Käjpxp ëjtsëte'n? Aa.... Jate'nts uu'nkën yë 'yujts'aty yë ujtsu'nk ëxaaj, ë]xyämpë yë pyijy tsujkonë, tsuj'ijxyëm yë pyijy *përë** pë sääj yë t'ijxy (pe tiij yë jajp tya...,) pë ja jajp jë pyëtsykyu'nkënet yë'ëj. Ja...) jate'nts yë jyujky'aty yë'ëj ëxaaj, tsujkonë pyëjtë yämpë. Yë tuujxë yëkpëjëtëp. Jate'ntsëtën yë 'yujts'äjt'ooktë. Ëxamënët yë muum [ë]xem tsenpatkë'm, majpyxy yë pyijy, tsuu'nk jyantyimypyijy. Ku majpyxy tsyëënë, yikxon tsujkonë tyyimy'ajäjy, këtim jë tsenpe'ejx ëxaaj. Jate'n yikxon 'yajäjtë ku pyëjtë, tsujkonë pyëjtë. Jate'ntsëtën yë 'yujts'ättë [ë]xyäm. Pë tiij yë xyëëw, nukë jate'n yyëktsuj'ijxy yë pijyu'nk. Jate'nx[ë] yë nukooj. [....] Tipijyu'nk yë jate'n? Jate'n ja *tyës** ja pyijy, *tyësxë* pyijy yë'ëj. Jate'nxën yë'ëj. [....] Näxpxën yë'ëj. Ka'ap yë wënaty jaaj ukteenë; jatukpo'okëjmyë. Tëë yë wënaty nyäjxnë. Ëxaaxën yë jyaakpëtsimy, exaaj ku ëxyäm jyaaktu'uy yë et jëts jate'n pyëj'ëëky. Kuts yë (wa'anët) tyëtsnët, nëmäänëts yë'ëj, tëkëënyëp yë'ëj. Jumëjnëm pyëtsëmkojmët. Jate'n yë 'yujts'aty yë'ëpëjpijyu'nk. Hermilë Martínez González. Ejemplar 39015, familia Begoniaceae, género Begonia yerba de 25 centímetos con flores rosadas y tallos rojos.