Wa'aj ëjts ëxaaj nnëmatyä'äkwanypy (yë *est**) yë apyuum. Yë apyuum, wa'ats yë 'yity (yääj..., *este**) mää'et yë nääjx yuu'nk, määj Apä'äjt, Apä'äjttuujy, mää nyëyjyä'äyë. Ka'aj 'yity määj xyuxy. Jaaj yë 'yity määj nyëyjya'ayë 'yany, nyëyjya'ayë xyuxy. Ka'aj yë tyimy'ity määj yikxon mëjk xyuxy jëts Apä'äjttuujy jayon'oo'kpts yë'ëj, (ka'aj yë tii'n...,) ka'aj yë jyakayëny, ja'ayën yë ka'ap ëy këjxp tyimytsyajpyonmë ja'ayë 'yää'kxnäxyëny. 'yäwäj ja'ayë may pëtsëmnëp,kume ka'aj yë nyääjx yë yuu'nkë ku Tyimy'apä'äjttum määj yikxon mëjk 'yany. Ku yë nääjx nayëte'n juun ka'ats yë 'yäätsu'nk yë nayëte'n kyëktëk'ë. Tits yë (ay....,) apyuum'ää[y], tii apyuum tyijpy ku apyuum yyiktijy? (yë'ëts yë...,) patykyëjxp jate'n yyiktijy ku yë 'ääy yë apyuum. (Oy yë x...,) yikta'uujkëpts yë'ëj, (ëyëk yë muum...,) ku mtuu'tëëtsët, muum xta'uukët ja 'yuu'nk'äyu'nk, ja'ats... kumë apyuumkonë yë'ëj jëts xta'uukët jë 'yääy. Wa'ats yë tyuny, ku yë xyiktunwä'änt: yuu'n'ëë'yëp, *tareer'ëë'yëp**, ëyts yë xwo'm'ätt, juunts yë'ëpë kipy, xtëjkxëny'ätt, jate'nts yë wyä'äny yë'ëpë kipy, ka'aj yë.... Ka'ats yë 'yëyë ku yë tëjk yë xtanëjpëjkkojmët, kumë juunë yë'ëj ka'ap yë *kläpis** tyanaxyë, jëts.... Ku yë apyuum, (ku..,) mits ja ntijpy ja jaaj, (ku wye'ey *este**..., ku yë wye'ey...;) ku yë tyuntë yë kipy: ku yë juun. Wa'ats yë'ëj nayë jën'ejttëp yë'ëj, tëëtyëpts yë tsujxk, ku yë tsujxk xjënkäp'ët. Ëy yë xyiktë'ëty tsujxk "përëj" ka'aj ja'aj mëti tyimy'uu'nknëm, ja'aj mëti mäjnë, ja'aj kuxë.... Mëti uu'nk kuwänëts ja 'yäku'nk ja majpyxynyëm, ka'anëm yë ntejn tëëj kyipy ëy myëjë, 'äkxyë "mäsë" majpyxy ku yë 'yuu'nk'aty. Kuts yë yyëny, wa'ats yë yyonkëjy ku mää'et yë xwëyu'ut, määj ntejnë nääjx yuu'nk. Mäjkjumëjt, jam jë jyä'äxy yë wënatynyë tutujktsimy wëxujktsimyën. Kuts yë jyaakyëny, ku ee'pxjumëjtën, jam ja jyä'äxy... nay[ë]te'n ja jyä'axy yë myayë. Jëts yë jëyujk, nëmee'nëpts yë jëyujk yë'ëtë. Kajkeey Apä'äjttujy wa'ats yë jajp yikxon tamujkëtëp jëyujk mëti yyiktejp pijxypyëëx. Ja'ats yë jajp (wa'ajëp...,) yikxon tamujkëyëp, jats jam..., jam ja nyakyëjxpëtsyëtë kipykyëjxp (jëts ja...,) kuts ja *tyëmppë** tpääty jëts ja 'yapuxtë. Jate'nts yë'ëpë ujts jyujky'ättë. Ku yë apyuum, ku yë jate'n jyujky'äty, (wa'ats yë'ëj...,) jëë'kxëpts yë'ëj.... Tëëmëpts yë'ëj. Ku yë tyëëmë, jëts yë... ku tyëëm myajay jats ja jëyujk nay[ë]te'n ja joon mëti yyiktejp keree't, ja'ats yë wa'ap, ja'ats yë tyëëm yë wyëpiipy jëts yë tnëpuxë, japts yë wye'ey... jajpts yë tyëëm yë yyikoojnji'iky jëts ja tjii'kyxy mä'ët yë ka'aj... mä'ët 'yats'amäätyä'äky ku ja jëyujk ja jyii'kyxy kya'aty'ity. Nayjyamë kipykyëjxp ja jëyujk tpëktä'äky. (Jëts)jate'nyëts yë (wya'atë...,) tyuntë yë'ëpë, jate'n yë wya'atë 'yujts'ättë. Wa'ats jë nxëëw Anatolio Martínez Jiménez