Yë pä'nts ëjts ëxaaj nnëmatyä'äk[w]anypy. Yë pä'nts, wa'ats yë 'yity määj je et nyeyjya'ayë xyuxy. Määj 'yany nyëjmëjk, jats yë 'yity. Ka'aj yë 'yity Yuk'aki'ijy, Apä'äjttuujy yë 'yity, mä'et Apä'äjt. wa'ats yë pä'nts 'yity..., wa'aj yë'ëj..., pu'ts yë pyijy ku pyijy. Patykëjxpts yë jyäwë yyëktijy ku pä'nts..., ku nukë nëjpatsy yë wya'aj..., nëjpä'nts yë tyëëm, ku tyëëmë. Patyts yë pä'nts yyëktijy. (N....) Ka'ats yë tiij ëy jyii'xyëyë, wa'ats yë ja'ayë jëë'kxëp yë tsaj[p]kääjtë *tsyiiptë**. Jats yë yyëkjii'kyxy ku nyëy'uu'nk. Ku yë myajäänë, ka'ats yë tiij 'yukjëë'kxnëyë. Jëts yë tyëëm, yë'ëts yikxon mäjtsp, ku jate'n mtëk'ët ujtsjëëjty määj yë nyëyja'ayë (më'nts'ää...,) më'nts'äämy. Jats yë 'yity. Jats yë pä'nts pyëstëmtë (määj yë...,) määj tuk'oojk tëë myok'ty jëts xyëktä'nt tukjumëjt, jats yë pyëtsimy yë pä'ntstë. Kuts jë mtsaj[p]kääk mjëyujk jajp xyëktëk'ët, jats yikxonts yë myatsy'ëtë yë *purreektë**, yë'ëts yikxon tyyimymyäjtsëyëp. Nay[ë]te'n yë myatsy ku yë wet xmëwëtett, yë (wa'aj...,) pa'nytsypyë, jaats yë myatsy, yikxon yë tyëëm yë mtyimytyanëjpëwëyët. Jëts yë (xwa'at...,) xjawëpeew[w]ä'änt, ka'ats yë ëy wyënaky, janëm yë iiy wyëmaky ku xwëpujt, ku xwëpe'et tu'ukjaty. Jëts yikxonts yë tyëëm yë 'yuu'kyxy. 'yääypäätts yë nyëy'uu'...,) nyëy'yuu'kxpts yë'ëj ku jajp mtëk'ët pä'nts'akujkypy. (Yë'ëts yë....) Pë jate'nts yë pa'nts jyujky'aty yääj Apä'äjttuujy. Yë'ëyëys ja'ayë nnëmatyakypy. Wa'ats jë nxëëw Anatolio Martínez Jiménez. Yë wa'ats [ë]xaaj nnëmatyä'äk[w]anypy yë ujts mëti pä'nts xyëëw, mëti mäjtsp. Yë ujts, axy yë t'ijxy jëts nukë (wa'aj...,) pu'ts pyijy. Kuts yë tyëëm yë myajay, (jëts yë...,) tsäjpts ja tyëëm yë t'ijxy. Yikxon myatsy, (mëti...,) ku wet ku tiij xmëëtë jëts (xmäj...,) jati'inyë t'axojtsmujkykixy ja wet. Ka'aj ntejën yikxon (x...,) x'uk[yëk]nayjyää'[w]ën[ë]yë. Jati'inyë xyëk'uu'kxpëjka'ënt xyëkjäjpëjka'ënt ku yë ujts xmäjtsënt. Tëkatsy yë ujts ku jëyujk tysaj[p]kääj na[yë]të'n tmatsy, ku yë nyëkwëtejtënt, ejxën jë *purreku'nk** jë pyëjk yyëk'axojtsmujkkëjxnë. Jëts ja ntejën jati'inyë ('yuu'k...,) 'yuu'kxpa'o'ojknëyë jëts ja jati'iny[ë] muum tjamëmä'äy. Jëts ja twëki'ity ja ujtspäjk, jamts ja ujts myujxkojmë. Jatë'nts yë'ëpëj'ujts, ka'ap yë ntejën tmajtstu'uty ja jëyujk. Ka'aj yë xmajtstuujtënt, kunën ja nwepee'ënt kunëm ja nwëkoo'nënt janëmts yë xmajtstuujtënt. Ka'ap yë ujts myajtstu'uty, mäjtsp yë wäkyijxy, mäjtsp yë o[y] määj. Jati'inyë x'axojtsmujkkëjxa'ënt yë nwetu'nk, ku wet jaakpi'nykynyë *pës** jati'inyë x'amäjtsmujkkëjxna'ënt. Yë'ëpëj'ujts, ku yë jatë'n t'ijxy ëxaaj, nëjtiij kyajjii'kyxyë. Jajjëë'kxëp jë tsaj[p]kääj *për** jaaj ku x[t]ajnëjkuwëënt, jaaj ntejn yyëk'ëky. Ka'ap yë yyëk'ëky ëy ja ujts. Jatë'n yë ntëjën, (wa'aj'ujtsën) ka'ëy'ujtsxëtën yë'ëj, jatë'nxën yë yyëkjää'kyuk'ë yë'ëpëj'ujts. Ku yë ntëjën jatë'n ka'aj tiij jyii'kyxyë, ku ka'aj na[yë]të'n xmaa'kxënt ku yë ntajtëjka'ënt. Ku yë pyäjk yë myajjäänë, *tisyemprë** yë pyäjk yë myajjä'ät. Ënërëj, yikxon yë x'amäjtsmujkkëjxna'ënt ku yë et 'yantäknë jëts yë jati'inyë xyëk'uu'kxpëjk[nëy]a'ënt. Jate'nts yë ujts, yë'ëpëj'ujts. Yë'ëts ëjts ëxaaj nnëmatyakypy jëts jatë'nts yë'ëj jyëpkixy. Yë ujts, yë pä'nts'ujts, jaaj yë namajtsk tëkëkpikytyë mëti ntejn mëjpä'nts, mëti Apä'äjttuujy tsënaapy mëjk.... Mëj jajp ja yyëny, (ja) kipy jya'aj, oy ja njä'äxypyo'ojtënt *përëj** mëj ja'apëjkipy. Jëts jatu'uk mëti uk'äk, (ja'aj ntejën...,) nyëyjya'ayëts ja yyëny *përëj** oy ja na[yë]të'n xjä'äxy'ätt. Ja'ayë ja 'yäk yyëk'akmë jats ja ntejën tyuny, ëy ja mtu'ujts ja x[t]aj'apotsët. ëy ja ntejën *përëj** määj tiij mëjujtëp, (jats ja...,) oo'tsp ja ujts. Ja'apë..., jatë'nts ja'apë tyunmë. Kuts yä'ätpë, mëtuntëkëëpytsën yë'ëpëj'ujts ku ja jëyujk ku ja *purreek** yë tmatsy. Kutsts ja jëyujk ja pyëjk njajjë'në njajkä'äxë ka'aj yë yyaky. Jati'inyë t'amäjtsmuky, ëtya'akyë xyëkwä'ätst, tunk'aty ja wyä'ätsy ku ja ntejn xwëpe'et xwëko'nt. Tuntëkëëpyëtën yë'ëpëj'ujts. Yë'ëts ëjts jatë'n nnëmatyakypy. Jëts ëjts nxëëw Teodosia Jiménez Pacheco. Yë'ëts ëj[ts] nnëmatyä'äk[w]anypy yë pä'nts yë ujts. Yë'ëts ëj[ts] nnëmatyä'äk[w]anypy. Ku yë jate'n myatsy, janytsymäjtsp yë ujts. Ka'ap yë 'yëyë ka'ap yë tsyujë, jati'inyë x'axojtsmujkënt (ku yë nwa'ajënt) ku yë ntajtëjka'ënt ku yë npatyë'ëya'ënt, janytsywenk yë ujts. Yë'ëts ëxaaj tukjëëjp. Jatu'uk (mäj) majjaty mëti yaa'kp, jä'äxy ja'aj kipy ja'aj. Majjaty ja'aj, ka'ap ja myatsy, ëy ja'aj tsuj ja'aj. (Ja'ats ja....) Jats tyuny jatu'uk ja ujts, oo'tsp ja'aj. (Wa'ap ja'aj....) Tunp ja'aj, [yëk]tajtu'ts'apojtsëp ja'aj. Jate'n ja tyëktuntë ja pyä'nts 'yijty ja najjää'tyëjk. [Ë]xyäm ka'aj 'yuktunnë. Yë'ëyë ja'ayë. Flaviana Martínez Nayë'ëpë? (Aaj....) Suutsëtsën yë'ëj? Yë'ëjtsën nnëmatyä'äkp? [....] Jate'nëmts yë 'yujts'aty, jate'nxëtën yë'ëj, (janytsy...,) janytsymäjtsp yë'ëj janytsy oo'tsp yë'ëj, ka'ap yë 'yëyë. Ku *purreeku'nk** jë pyëjk jam, yääj yuktuujy, yääj nukë'äkx[ë] uu'nkën ja tmatsy. Suutsooj mën ja x[t]o'nt suutsooj mën ja xnëjxäjët ja njëyujk. Nukë pyuuyu'nk yääj yëte'n tmäjtsnëyë, ku nnëxäja'ënt ku nkuwëën[w]ää'nënt ja njëyujk. Jate'n yë'ëpëj'ujts, yë'ëpë jyää'y'ättë. Jatyka'ats yë'ëj jyäwë, (waan[ë]...,) jats jatukpiky..., jaatsënët ja'aj, män[ë]t ja'aj, ka'ap jam määj wyäjknë. Yëny ja yyëny, mëween jë 'yääy, mëween ja jawaan[ë] jë 'yääy, mutskxë 'yääy yë'ëj, tsuu'kyxy. Ujts'äjtpts yë jate'nmë. *Përëj** yë'ëpë, jats yë'ëpë janatyijyë. Ka'ats yë jyäwë jatyjyate'n. Ja mëjpë yikxon tyyimy'oo'tsp. Majjaty ja tyëëmë. M'ijxy ja mityëëm mëti mityëëm'äjtp? Tukmityëëmjaty tyëëmë. Jate'n ja'aj. Ja'ats janytyimymyäjtsp. Nyëwaanë jyäwë yë'ëpë *për** nay[ë]te'n, nay[ë]te'n myatsy. Nay[ë]te'nx[ë] yë myatsy yë'ëpëj'ujts. Jate'nts yë 'yujts'aty, yë'ëpë. Kääjkë'ëts ëxyäjp tsënaapy. Mnëjää'wëp yë kääjkë'ëj, këtiij? [Ë]xyäjpts ja'amë. Ej[x], kääjkë'ëts yäjp. Jats yë Yuk'aki'ijy yë kääjkë'ëj, këtiij? Hermilë Martínez González. Ejemplar 39014, familia Malvaceae, género Triumfetta, yerba triumfeticeae de 1 metro con flores amarillas.