Wa'ats ëxaaj nnëmatyä'äkwanypy yë poopxoj. Yë poopxoj, wa'ats yë 'yity Apä'äjttuujy, määj nyëyjya'ayë xuyxy, nyëyjya'ayë 'yany. Ëjtpts yë nay[ë]te'n määj tyimy'any, ja'ayën yääj ka'aj yyaaktë mëj. Ja'ayë naxypy tyäntë jëts jajpy'ë 'yawäjëkyojtë, ka'aj këjxp tsyajpyontë. Wa'ats yë wyä'äntë jä'äxy, jä'äxy yë wyä'äntë yë nyëkipy, tiyts yë yyontë mä'et yë yyu'nk jë nyääjx. Tsa'kxtëpts yë yuu'nk ku yë xtsa'kxt tsujxkyë, kuts tyi'itsy ka'ats yë ëy 'yuktsa'kxnëtë, (jëts)... Ku yë 'yäk, ka'aj yë 'yäk yë tiij wyä'äny. Ku yë tyi'itsy jëts yë nyë'aktutnë kë'm, tyimypyojën yë nyë'aktu'uty ku yë tyiy'itsy, (jëts yë....) Kuts yë tyëtsnaxy, wa'ats yë'ëj wojkëp. Ka'aj yë ëy tmëmëjk'ë nëëj jëts yë än tyimypyojën yë wyëkyë, ku yë nyëjtu'uy jëts nyë'any jëts yë wyojkëjy, pu'tpts yë poj'äm. Yë 'ääy, nëmee'nëpts yë 'ääy jë jëyujk yë'ëj, nëmee'nëpts yë pooppijyxykya'aj yë'ëj, yë'ëts yë tajtsënääjyëp, ja ka'aj mëti pijxy... pijxykya'aj yyëktejp. Jëyujk, ka'ajtsëpts yë jëyujk yë'ëj, kipykyaa'tspëtë. Kuts yë yyëkkeetsy jëts yë 'yoo'knëtë, ku yë jyuty tyëkyjyi'py jats yë 'yoo'nëtë jëts yë jati'inyë 'yuk'uu'ppëjknëtë, ku yë 'yuu'ppëktë jats yë tyëtsnëtë, ku yyëk'akaa'ptujknëtë. (Mää..., Mäts yikx...,) kuts yikxon myäjääkëtä'äky muum ka'aj yë ëy t'ukjää'wënyë, kuk yikxon.... Mëti mäjnë, kä'äts yë ëy t'ukjää'wënyë, ëy yë kipykyaa'tspë yë jajp jyatawëtity'ë kuwänë yë ttanäxtë. Ka'aj yë sääj 'yukjäjtnëtë. Ku yaaktë, ka'ats yë tyää'nëtë ëy, nayë yää'ktëpts yë poj'äm ku xwëyu'ut. Yää'ktëpts yë mäjkjumëjtën, tëë wënäj[ty] mëjkipy jyäjtkonë. Jate'nts yë yyaaktë. Jëts yë tyëëm, tummajatyts yë tyëëm yë'ëj. Ku yë tyëëm, wa'ats yë tyëëm [yë'ëj] yyëktajkuyäjtp, "wënë" yyëktajkuyäjtpx[ë] yë'ëj ku mmutsk'ätt jëts yë x'enk'ätt. (Wa'ats yë...,) *tromppots** yë ëë nyëkwä'äny jëts *xtromppë'ätt**. Jëts (yë xë... xë...) yë tyeky yë npëjktääjkënt, mutskkipyu'nk npëjktääjkënt säm yë "tromppo" yë tyekytyë. Jats yë jate'n xpëjktä'äkt jats xyëk'atst, jats yë tsë'ëtsynyäxkijxy xyëk'atst. Jate'nts yë tyëëm yë tyunmë. Jëyujk, ka'ats yë tyëëm yë ëy yyëkjii'kyxy, "kumë" mëj yë tyëëm yë'ëj, ka'ats yë "tsyiip" jëyujk yë ëy tjëë'kxtë. (Ku...,) ja'aj kux[ë] yë mëj jë tyëëm. (Yë wa'aj..., yë kyo'ok..., yë kyo'ok..., wa'aj yë..., yë kyo'ok...,) määj yë kyo'oktsënapyajt (mëti mutskwa'aj...,) mutskëntexyu'nkënts yë jajp. Wa'ats yë tyëkwänmëtë kiixy'unä'äjktë; ku yë ttajkuyättë,tëxy *tästs** yë tyëkwä'äntë. Ja'aj kuts yë kyo'ok yë nyëjmyëj yë 'yapëjk'ii'ny; (ja'ats yë...) ja'ats yë tyajkuyäjtëp, (jëts yë...) tyexy'äjtëp "tyäs'äjtëp", tiijaty yë tyëkwä'äntë jate'n. Wa'ats jë nxëëw Anatolio Martínez Jiménez. Yë wa'ats ëxaaj nnëmatyä'äk[w]anypy yë poopxoj, sääj yë yääj 'yity. Yääj (majts...,) Majts'ääw'et, yääj 'yity jëts Apä'äjt tiy jyëptä'äky, nyëyjyä'äyë jajp yyeeky. Säts yë tyuny yë kipy? (Yë'ëj yë...,) we'ejtkipy'äjtp yë'ëj, *trajpitsy'äjtp** yë'ëj, ja'aj yë wyä'äny. Jëts wa'aj yë'ëj... eemy yë'ëj, ka'ap yë puyjyi'iky yyu'kyxy, ka'ap yë puyjyi'iky tsye'kyxy. Tunp yë ëy yë poopxoj, (ja'akëjxp ku yë...) ëy yë tiij nyëkwää'nënt, ëy yë wo'mkipy, ëy yë *pikkëjteky**, ëy yë tiij yyëktanëtsats'ë. Jate'n yë tyuny yë kipy. Nyëy'ämääy, ka'ap ëy puyjyi'iky yyëny, tukxëëw yë yyëny. Jëts jate'n tyëktuntë..., ku ntejën jë wo'mkipy, jam jë kipy'axeeny, jam ë[y] tiij, jate'n yë yyëkwë'ijxy yyëkwëkëy. Nay[ë]të'n ku nyëktëë'yënt, ëtya'aky tyëyy, ka'ap ëy tyëyy, ka'aj *poyjyi'iky tyëyy. Nay[ë]të'nts yë ntejën yë wya'aj... yë 'yääy, pu'tp yë'ëj. Pu'tp yë 'yääy, ëy yë *aponë**, ëy ë tiij nyëkwää'nënt, tunp yë nay[ë]të'n. Ëy yë myok'ity ku yë (nwa'ënt...,) nnäxpo'ojtënt jëts yë moojk yyikni'ipy. Jëts yë tyëëm, majaty yë tyëëmë, ka'ap yë ntejën mutsk tyëëmë. Ka'ap yë ëy tiij jyii'kyxyë. (Yë wa'aj yë ij...) ja'ayë wyëntëkëy. Pu'tp, mujxp yë'ëj, nayë *syemiyë** yë'ëj... mujxp, pyatmuxy, may yë pyatmuxy, ku yë may... mëjkipy njakyajpënt jëts yë myujxnë yë kyo'ok. (Jëts yë wya'amë..., jëts yë...,) ku yë yyëktsä'äy yë 'yääy, jaaj yë nay[ë]të'n ku ntsää'yënt jëts yë moojk yyëkni'ipy, nay[ë]'ejtp jë mooojk nay[ë]të'n. Maypyiky yë ntejën tyuny yë ääy yë ujts. Jate'n yë yyëktanëpëktääkë. Kuts yë jä'äxy *nay[ë]të'n nyëkwää'nënt jëts yë nyëkkä'kxënt, nayë tunp yë'ëj ku yë nyëkkä'kxënt, jëts (jë "senisë"...,) yë jääm pyëtsëmnë. (Jats yë yyëkwe'ey...) jëts yë nyëktuu'nënt ujk pitsy ntuktajkëë'ënt ujk tiij nyëkwää'nënt, (ja'ayë....) Kaatyëp yë tsujxkkipiy ku tsujxkkipy nyëktëë'yënt. Yë jëyujk, jëë'kxëp yë poopxoj jëyujk *nay[ë]të'n, tënë'ëk, (yë) jëntejpyxykya'aj xyëëw ja jëyujk jëts jatu'uk ja jyëyujk myiny, jaaj jatu'uk ja jëyujk myiny nukë tënë'ëkën mëti ntejën tsä'tpë tyejtëp. Nyëyjate'njäjtpëm ja t'ijxy ja jëyujk (mëti ntejën...,) atsä'äjtëp ttejtë. Jate'n ja jëyujk myiny *përëj** ja'aj... tyimy'atsyëk'o'ojkëp ja jëyujk yë'ëj ku 'yatswëkaa'tskixyë, nukë päjk yë 'yatskontä'äkyë jats yë ntejnë 'yoo'knë yë ujts. Jats ja kipykyaa'tspë nay[ë]të'nmë mëti kuyojktuujtëp, yyëk'o'ojkëts yë *nay[ë]të'n. Mëj ja tyimyyëkyëyë. Jatë'nts yë jëyujk yë nyëminyënyëyë. Ka'ap jë kipy nukë 'yity, nayë amääy yë 'yity. Yë'ëyëts yë.... Jatë'nts yë äyu'nk yë ëxaaj..., tsë'ëtsy jë 'yääy yë'ëj paty yë poopxoj yyëktijy ku tiy jë 'yääy ka'aj 'yapyuumë, Ka'aj ntejën wya'ajë... jatë'n... patyëtën yë wa'aj txëëwë... poopxoj txëëwë ku yë tsë'ëtsy, palëwä'ts jë 'yääyu'nk tyany. Yë poopxoj jë tyeky wa'aj ye'ëj... jëjk yë'ëj, wëkä'kx'ejtp yë'ëj. Ku yë ntejën jatë'n wyëka'kyxy yë tyeky jëts yë kyä'ätëkatstë *mäyë aprilë**, jaaj yë kyä'ätëkatstë, jaaj yë ntejnë wyëko'onëtë 'yäyu'nk, jats yë nukë mä'ts 'yatstäntë. Jats ja wa'aj yë nyëmee'nmëy[ë]të ja jëyujk mëti tsap'äätëp, äpä'äjtjëyujk, ja xëkëtew. Ja'aj yë (tsu'uj...) tsu'ujtsëtëp nay[ë]të'n, ja xyutk wëkayëtë wyëjii'kyxyëtë. Ja'ats ja jëyujk 'yatstajjujky'äjtmëp ku yë nukë mä'ts 'yatstäntë. Jats yë jatë'n tyëkäjtsnëtë yë xoj. Kuts yë xyëmumtëjkënyëtë jats ja jëyujk nay[ë]të'n 'yoo'kkëjxnë, ku ja 'yatsjä'ättë ku ja 'yatsmentë, *tyëmppëj** t'atspääty, ku ja "tyëmppëj" t'anäjxnë. Ëjts nxëëw Teodosia Jiménez Pacheco. Poopxoj... poopxoj yë'ëj, tunp yë'ëj, jënts yë'ëj. Tunp yë we'ejt, tunp yë wo'm, tunp yë yuu'n, pënë tijaty yë wyä'äny. Jate'n yë tyuny. (Jëts yë wye'ey...,) jëts janytsy jënts, xyëny'aty. Tëjkxeny ëë nyëkwä'äny. Jate'n yë tyuny. (Jëts yë...,) kuts yë yyëkpëëty yyëkyëky jëts jë jä'äxy jëts kipy pyëtsimy. Jëts yë jate'n tyuny. Jëts yë wyëkä'änë *märsëjpo'oj**, jate'n yë kyä'änë, jate'n yë wyëkä'äkëjxnë. Kuts xyëmumy jëts ja jëyujk nyëminyë, jëyujk jyii'kyxyë, yyëkyëtë tsyu'utsëtë tënë'ëk, mëti tënë'ëk, mëti kuyojktuujtëp. Jate'n yë jyaty. Wa'atsën yë'ëj (jaa..., ja...,) jaxëmumkojmëp, jujky'äjtp yë jate'n. Jëts yë'ëyëts ja jëyujk 'yatsjii'kyxyëtë (ku..., ku wya'atë...,) ku kyä'ätë, ku xyëmumtë. Jats ja jëyujk nyëminyëtë ku xyëmumnëtë uu'nkkonëjaty, jats ja jëyujk 'yatsjii'xyëtë, jats ja wyëxiitsyë wyëmuukyë jyäwë. Jate'nts yë yyikjii'kyxy ëxaaj yë xoju'nk ku yë jate'n xyëmumtë, ku yë jate'n (wya'atë...,) yyonnëtë jëts yë jate'n yyikjii'kyxy. Flaviana Martínez Ëxatsnë nnëkäjpxt yë ujts, poopxoj, (nn...,) poopxoj, tiij yë wyä'äny? Jate'n yë tyuny ku yë xyeny'aty, tëjk yyëktajxenyë, jajmëjkxën yë kyipy'aty, kyipy'äjt'ëëky jëts jë tëjk yyëktaxenyë, (yë'ëtën ....) yyëktajtsënaapyxën yë'ëj yyëkpattsënaapyxën yë'ëj, yyëkxeny'äjtpxën yë'ëj jëts yë.... Kuts yë kyä'ätëkatsy, jats yë kyä'ätëkatsy *ëneerëj pëprërëj, märsëj apri**, utya'akyë yë kyä'äy, tutä'äky yë kyä'äy ka'aj poyjyi'iky kyä'äy. Janytsy jaaj muum jë ujts kyä'äy poyjyi'iky, ejxëm jë pääky ntëjënt, poyjyi'iky yë jyanytsykyä'äy *për** ku yë'ëpë ujts utya'akyë kyä'äy, utya'akyë kyä'äy ka'ap yë jate'n ejxëm jë myëku'uk poyjyi'iky kyä'äy. Tutä'äky yë poopxoj kyä'äy. Jate'ntsën yë 'yujts'aty, jate'ntën yë tyuny. Yë'ëyë jate'n, ka'ap yë tiij wyä'äny, jate'n yë tyun'ëëky. Xyëny'aty, kyipy'aty jyä'äxy'aty, jate'n ja'ayë. Ka'ap yë pën tyajyu'uyë tyajtunyë, ka'ap yë pën tiij yyëkwä'änyë. Kä'äp yë ëy tiy yyëëky, nyëyjya'ayë pejkkonëjaty yyeeky *për** yyaakp, amëjkipy yyëëky, jate'n yë yyeeky yë kipy, yë'ëpë. Mëjk yë'ëj, jënts yë tyanë, jate'n yë'ëj 'yujts'aty. Hermilë Martínez González. Ejemplar 39010 familia fagaceae de género Quercus, árbol de 15 metros aproximadamente, estéril.