Yë wa'ats [ë]xaa nnëmatyä'äkwanypy yë tsäjptspääky ku yë'ëj 'yity Yuk'ääjy, Majts'ääw'et, (jaaj yë) yää yë 'yity, määj yë nyëjtsäjptsnääjxëm, yë'ëj ntejn tya'ijtypy, yonp yë jaaj. Kuts Apä'äjttuujy, ka'ap yë ëy yyëny. Yääj 'yity män yë nyëyuk'ääw. Jate'nts yë yääj 'yity jëts jä'äxy wyä'äny ka'ap yë ëy ë tii wyä'äny, ja'ayë nyëktëë'yënt, jën'ejtp yë'ëj, tëëpy yë'ëj ku tsujxk njënkoo'na'ënt. Jëts (yë wa'apë...,) yë 'yawäju'nk ka'ap yë ëy jyeky, pu'tp yë nay[ë]të'n poyjyi'iky, ka'ap yë jeky nyëktuu'nënt. (Yë'ëyë...,) jatë'n yë wyä'äny. Waajnjaty (yëyëyë....,) yë yyëkjënkonë ku ntejën jate'n kyajtëy mëët iiy 'yatëëmyuky (ja wa'aj...,) ja të'ëtskipyu'nk pënë jaaj jë të'ëtskipy. (Jate'n ntejën.) (Jeky...) nyëyjyëky nay[ë]te'n tsëy, ku tyimytyëtsnaxy poyjyi'iky nay[ë]të'n tyëënyaxy yë kipy. Jatë'n kë'm jyayëk'ejxy'ity paty ja ääy ja ujts jate'n yyontë. Yë'ëyëts jate'n nnëmatyakypy. Jëts yë jëyujk yë'ë nay[ë]të'n nëmeejnëp, kipykyaa'tspë; na[yë]të'n jë tënë'ëk nyëminyë mëti 'yääy jëë'kxëyëp. Jaaj ja tënë'ëk mëti pijxykya'aj tyejtëp, ja'ats yë wëkaa'pkëjxëyëp jëts yë nay[ë]të'n yyëk'ëëkyëyë, ë[ë]y yë jëyujk yë na[yë]te'n nyëminyëtë yë xoj. Ka'ap yë ntejn jeky 'yettë, nay[ë]te'n yë pyä'ämmë'ëyëyë; ku yë kyeepyë jëts yë jatenyë 'yuktëtsn[ë] [ja] 'yäyu'nk ja tyeku'nk. (Jëts yë...,) paty yë tsäjptspääky yyëktijy ku yë ntejn tsë'ëtsy yë 'ääy ka'ap yë 'yääy yë 'yajpykymyëëtë; pää'tsë'ëtsy, jate'n kyaxi'iky ku yyëk'ejxkapy jëts yë jate'n yyëktijy tsäjptspääky; pooppääky, kaxë'kp ja'aj, jam jë pyää'ajpyky ja'aj. Jate'nyë yë tyany yë'ë ëxaaj, ka'ap yë 'yajpyxyëëwë, tsë'ëtsy yë'ëj, ka'ap yë pyää'ajpyky'ë. Jëts jatu'uk, ku yë jëyujk wyëkaa'pkixyë ku jëyujk tyajtëk'ëyë (mëti)mää 'yääy nay[ë]të'n jam wyëkaa'pkixyë, nyatskaapëyë jëts yë wenk 'yuktännë nukë wä´äts nëlotsk. Ëjts nxëëw Teodosia Jiménez Pacheco. Wa'ats ëxaa nnëmatyä'äkwanypy yë tsäjptspääky. Yë tsäjptspääky jats yë 'yity mä'ët ëxaaj yë et nyëjyä'ayë 'yany nyëyjya'ayë xyuxy, (ka'a) ka'aj mëjkx xyuxy nijka'aj mëjk tyimy'any; ka'a yë tyimy'ity mä'et xyuxy. Mäts 'yany, mää mëjk nyëy'any jaak'etpts yë jajp, ja'ayë ka'a mëj (yyeeky) yyaaktë. Wa'ats yë wyä'äntë..., jä'äxy yë ja'ayë wyä'äntë, ka'a yë tii wyä'äny, ka'a yë 'yëyëtë kumts yë xtunpajt'ätt; tëtswee'tëp yë'ëj jëts ka'a yë 'ÿëyë, tuutyëp yëkxon (ku xwa'at..., ku xwa'at...,) ku xtunpajt'ätt. Jats yë 'yääy, yë 'yääy nay[ë]te'n, tsë'ëtsy yë 'yääy yë'ëj, ka'ats yé 'yääy yë pyää'jëjk'ë. Jate'nts yë 'yujts'äjtmë. Wa'ats yë kamaa'kxëp yë kipykyaa'tspë jëts yë o'ojts. Yë o'ojts yë yyëk'o'ojkëtëp ku yë o'ojts pyejtpa'ëëkyëtë. (Jëts ye o'oj...) ku may yë o'ojts jam këxpajtpnë. Nayë jëyujkts yë kyëxkënypy yë o'ojtspäjk, ja'ayë ku yë o'ojts jam myayë, jëyukts yë kyëxkënypy, joon yë kyëxkontëp Kuts yë(y) o'ojts yyëny jëts yë pyejtpa'ëëkyë jëts yë jati'iny 'yuk'oo'k[në], tyëtsnë. (Wa'atsën yë'ëj,) wa'apxën yë'ëj ni'ijpymyu'ujkëp. Ka'aj yë nyëëj yë ukteenë. Ku yë nëëj yë tjajtsëky jëts yë ja'ayë tsëtsnë 'yawäj, kuts yë kyujtëtsnë jëts yë ja'ayë tyëtskëtä'äky 'yäätsjëtypy. Jate'nts yë (kipy...,) kipykyaa'tspë; (ka'a yëë...,)nay[ë]te'n yë kya'ajtsji'ikyë (ku yë wye'ey...), jati'inyëts yë 'yuk'uu'ppëjknë 'yëx'ajpy, (jate'nyë...,) täjxpëjkpts yë'ëj. Jate'nts yë'ëpëjxoj nayëte'n jyaty. (Jeey ka'aj...,) nëmee'nëpts yë jëyujk yë'ëj mëti ka'atëp, yë'ëts yë nëmee'nëtëp. Wa'ats jë nxëëw Anatolio Martínez Jiménez. Yë wa'ats ëxaa nnëmatyä'äkwanypy yë tsäjptspääky. Tii yë wyä'äny ujk sutsëts yë tyuny? Wa'a yë wyä'äny: yyëkjä'äxypyoo'tp, (jä'äxyëk...,) ku yë njä'äxy'äjtënt wa'ap yë'ë tëëpy, ku njënkäjpa'ënt tsujxk jëts kä'kxp. Jëts ku yë (njayëkwa'awää'nënt...,) njayëktunää'nën[t] komë xe(e)ny ujk tii kajtii njayukwää'nää'nyëm (ka'ap yë wye'ey...,) ka'ap yuë jyeky. Ku yë nnëjtsajtsënt tuupy yë'ëj. (Jëts yë wye'ey nayëte'n...,) jëts kuts yë pä'äm yë pyäätyë yë wa'a yë kamëmajatääkëtëp yë o'ojts ujk yë kipykyaa'tspë. Jatë'nyëts yë (wye'ey ntejën) ka'ap jeky tsyëënëtë ujk ka'ats yë ntejën njëp'ejxënt ku yë myajä'ät yëkxon. Jëts (ku yë wye'ey...,) ku yë nkipy'äjtënt wa'a yë 'yääy yë'ë tsë'ëtsy, nëkaxi'iky yë wenk kyaxi'iky, (nëkaxi'...) ejxkäjpnë yë'ëj sutsë (nwa'ajënt) n'ejxkäjpënt ku yë ntejën tsäjptsxoj txëëwë, kaxë'knë yë (wya'a yë'ë...,) 'yääy. Jëts yë nayëtë'n ku yë ntsa'kxënt, tsuj yë tsye'kyxy, pojën yë tsye'kyxy, (wa'a...)tiy yë ntejn tsya'kxkëjxy. Wa'ats jë nxëëw Reynalda Gutiérrez Pacheco. Ejemplar 39007, familia Fagaceae, género Quercus, árbol de 7 metros aproximadamente, estéril.