Yë wa'ats [ë]xaa nnëmatyä'äk[w]anypy (yë wa'aj...) yë pooppääky. Tii yë wyä'äny ujk tiits yë tyunypy? Ku (yë wa'a...) yë'ëpë pooppääky, wa'ats yë'ë yyëkjä'äxypyoo'tp jëts nayëte'n yuu'n'ëyë ujk sääyëts jë wo'm. Jate'nts yë tyuny. Wa'a jë nxëëw Reynalda Gutiérrez Pacheco. Wa'ats [ë]xyäm nnëmatyä'äkwanypy pääky, pooppääky. Wa'a yë'ëmë..., ejtpx[ë] yë'ëj yää'et Apä'äjttuujy, mä'et 'yany. Ka'axë tyimy'ejtmë mä'et xyuxy, nyëyjya'ayë ttsëky yë et, mä'et 'yany, mää nyëyjya'ayë xyuxy. Jëts (Apä'äjt,) tyimy'apä'äjttum mää *mäsë** yikxon 'yany, ka'ats yë ëy 'yity jam; (wa'a yë'ëj...,) ka'ap yë yëny yyontë, tää'nëp "mäsë" ku yyontë. Kuts yää'et, mää'et (wye'ey... mää) nyëjya'ayë 'yany nyëjya'ayë xyuxy; pojënts yë yyontë, mäjkjumëjt tëë (yO...) yyonkojnë, mëj wënaty, tëë wënaty "doce metrosa'ën" yyonkojnë. Jëts tuntëpts yë nay[ë]te'n, ëy yë xtunpajt'ätt, [...]yë yuu'n. (Yë wa'ats yë'ëj...,) yuu'n'ëë'yëtëp, jënts yë kyipy'ättë. Jëts yë 'yäk, majpyxy yë 'yäk yë'ëtë, nayë (wa'ats yë'ëj...,) tëëtyëp yëkxon, (ku yë...,) kä'kxtëp yë'ë ku yë jyä'äxy'ätt ujk xjuu'tyë'ëty. Jate'nts yë tyuntë. (Wa'ats yë'ëj...,) nayë yyëk'ejxy'ejtnëp yë'ë[pë] (yë) kipy, (wa'a yë'ëj) yyëkwëyuutëpts yë'ëj. Kuts yë xwëyu'ut *mäsë** pojënts yë yaaktë. Ka'aj yë (tsääj...,) tsäjëëjty ëy 'yettë, wa'aj yë tsyojktëp nay[ë]te'n xixynyääjx; mää tyimytsyätun, mä'et tsäjptsnääjx, ka'ats yë ëy 'yettë. Yë'ëyëts ëxyäm ja'ayë nnëmaty[akypy]. Kuts pyäjkëtë, yë pyäjkx[ë] yë mayëp nay[ë]te'n, ku yë pyäjk yë (wya'atë...) myajäwtë; kuts yë jëyujk yë ttsëmwä'kxtë jëts yë jate'n... jate'nts yë kë'm myayëtë, mujxtëpts yë'ëj, ku tyu'uy jëts yë myujxnëtë. Yë'ëyëts ja'ayë ëxaaj nnëmatyakypy. Wa'ats jë nxëëw Anatolio Martínez Jiménez Wa'ats [ë]xaa nnëmatyä'äkwanypy yë pääky, pooppääky, yë'ëj ëxaaj, majtskpiky yë pääky: tsäjptspääky, pooppääky; jate'n yë pääky. Wa'a yë wyä'äny: jä'äxy, myëtukpiky wyä'äny ku yë yyëkjä'äxy'aty, ku yë tyëy, kä'kxp yë yëkxon. Kuts yë nyëktunwää'nënt, tunp (yë wya'a...) yë nay[ë]te'n yë 'yäk. Yë'ëj yë jää'y yyëktuntëp pën ëxaa po'okoo'tstëp ku yë nnë'aajkënt jëts yë nnëjpëjkpajtënt yë 'yäk, majpyxy yë 'yäk yë yëkxon. Jëts jatu('u)kpiky, tunp nay[ë]te'n ku nyuu'n'äjtënt ujk kuts (nwa'äjtënt... yë jyä'äy) yë 'yawäj ëy yë ntawo'mënt, ëy yë nwëpo'ojtënt nwë'ejxënt sää yë jam 'yejxëtë, n'ejx'ëë'ya'ënt. Jate'ts yë tyuny. Jatukpiky, yë tsäjptspääky nay[ë]të'n, nay[ë]të'n yë jyajtuny, ja'ayë tëkatsy t'ijxy yë 'yäk ku yë tsäjpts nyë'eeky, tsäjpts ku nyëjtu'uy, jate'n yyë'ëtsyëëny nukë tsäjpts ja nyëë'uu'nk. Jate'nts yë tyuny. Yë'ëts ëjts ëxaa nnëmatyakypy. Wa'a ëjts nxëëw Tewdosia Jiménez Pacheco. Ejemplar 39004, familia Fagaceae, género Quercus, árbol de 9 metros, estéril.