Yë patxeeny ëjts ëxääj nnëmatyä'äkwanypy, Tii yë wyä'äny? ujk Tii yë tyunypy?. Yë wa'aj..., yë patxeeny, wa'ats yë'ëj, wa'aj..., yyëkjä'äxypyoo'tp; jëts nayëte'n (ku) mëti ëy, yuun'ëë'yëp; (jëts yë wya'aj...,) jëts yë 'yäk, yë'ëj nay(ë)te'n (atswa'ap...,) atstsëëy'ëë'yëp, yyëkteej'ukp, (para wa'aj...,) ku mnäxët ujk ku (mwa'at...,) m'ëëtst, jate'nts yë wä'äny; jëts yë tyëëm, (yë'ëts...,) yë'ëts yë jëyujk jyëë'kxtëp, yë tsäjpkääjtë, tsyiiptë, yë'ëts yë jate'n jyëë'kxtëp. Wa'aj jë nxëëw Reynalda Gutiérrez Pacheco. Wa'ats ëxaaj nnëmatyä'äkwanypy yë patxeeny. Yë'ëts ëxaaj nnëmatyä'äkwanypy ku yë... yë'ëpë ujts, wa'aj yë 'yity Apä'äjtuujy; mää'et 'yany, mää'et... mää... mää jo'kx yë et, ka'aj yë 'yity mää'et xyuxy. Wa'ats yë wyä'äntë, yuu'n'ëë'yëtëp yë'ëj. Yë 'yäk, yë'ëj tsëëy, yë'ëj (wa'aj...,) tsyëy'äjtypy ni'ijpytyi'inyë, ku mni'ijpyëk'ët, ja'aj yë tsyëëy'ajtypy. Yë 'yääytyë yë tyëëm[të], wa'ats yë jyëë'kxtëp, yë tsaj[p]kääj, yë tsyiip, yë'ëj yë jyëë'kxtëp. Jëts yë jä'äxy, yë jyä'äxy yë *mäsë** tuntëp (ku yë...,) mää'et yë jä'äxy kya'ity Apä'äjttuujy'amypy, jats yë *mäsë** 'yettë, jëts mëjk yë tyëytyë, jënts yë tyëytyë ku yë nyëktëë'yënt. (wa'aj...,) nay tuntëpts nayëte'n jë 'yawäjtë, ku 'yawäj... wa'ats yë wyä'äntë, jam jë jëyujkjëkë'ëj; (jamë...,) pënë tii xyëk'ëyëwyä'äny; ja'aj ku yë tum'atets myentë, tumjate'nts yë 'yawäj yë'ëtë tum'atetstë; ëyts yë xyukwä'änt ëy tii, jam xjo'ojk'ätt nay[ë]te'n, pënë tii, ku mkämtu'nt, jate'nts yë tyuntë. Jëë'kxëpts yë jëyujk yë nayëte'n, nëmee'nëp ja jëyujk miti (wa'aj...,) jëë'kxëyëp, mëti yë kamaa'kxëp. Yëkkaa'ptëpts yë'ëj jëts yë kyujtejtu'uttë ku yë wya'atë... 'yawäj yë yyëkkaaptë jëts yë jyëptëjtutnëtë, ja wa'aj... kaa'tspëtë, jate'nts yë ëy ka'aj yyëkmaa'kxtë ëy nayëte'n, wa'aj yë jëyujk yë'ëj jëë'kxëyëp. Kuts yë tsëtsnäjxnë jëts yë pyu'tnë, (jëts yë...,) ka'aj yë ëy jyëntsë ku yë nyëjtu'ujy, pojënts yë tyimypyu'uttë, (wa'aj...,) tajtëjkëyëp yë wojkpë yë pojën ku yë (wye'ey...,) xyooktë, ku tyëtsnäxtë, (ka'aj yë jyëntsë). Jaaj yë iiy tyuntë ku yë xnëjtsä'ät, ja yë iiy tyuntë jeky, jeky yë tyannëtë ku yë xnëjtsä'ät, jaaj yë iiy jate'n tyuny. Yë'ëts ëxaaj nnëmatyakypy. Wa'ats jë nxëëw Anatolio Martínez Jiménez. Yë patxeeny ëjts ëxaaj nnëmatyä'äkwanypy. Ku yë patxeeny, tunp yë'ëj, yuu'n yë wyä'äny, yääj Apä'äjttuujy'amypy yyëktayu'uy; (jëts yë wa'aj...,) jëts yë 'yääy yë kyi´py tsëëy yë nay[ë]të'n, tsajpkääj jëyujk yë ojkëtëp jëë'kxëtëp; jëts yë jyä'äxy... jyä'äxy... jyä'äxywyä'äny yë 'yawäj, yë kyipyu'nk yyëktajtäjy yyëktawë'ëmy nay[ë]te'n ku yë nyeeyëtë. Jate'n yë tyuny. Nay[ë]të'n tyuny (ku yë...,) ku yë njä'äxy'äjtënt, nyëktëë'yënt nyëkjaa'mënt, ujk pënë mää yë ntejn tyuny; jaaj kë'm..., a'ejxë yë 'yity, ka'ap yë ëy ëë mää 'yity, yää yë 'yity Apä'äjttuujy, [ë]xem mää jo'kx jë näxwii'nyët, mää ëxaaj apatki'ijyjyäwë 'yity, Mëjnëë'aki'ijy, jajp yikxon may 'yity, yikxon may tyëëmë, majpyxy yë tyëëm yë jajp tpiky; yääj tu'uk majtsk jë tyëëmu'nk tpiky, ka'ap ëy tpiky may. Jate'n yë yää jyaty yë ujts, ayoo... ayootëp yë yääj nay[ë]te'n. kä'äjp'ëp jë jëyujk, ka'ap yë yëny, ëy yë 'yamääyë nay[ë]te'n; jaaj jë jëyujk mëti ka'ap'ëp, ku ka'ap yyëkyënyë, mutsykyëj kyujkeepyëyë. Yë'ëts ëxaaj jate'n nnëmatyakypy Nxëëw: Teodosia Jimenez Pacheco. Ejemplar 39000 familia leguminosa Fabaceae Acacia pennatula