<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?>
<!DOCTYPE Trans SYSTEM "trans-14.dtd">
<Trans scribe="PROF. JUAN" audio_filename="Tlawi_Botan_GJN634-JVG635_Frutos-silvestre-y-cultivados-comestibles_2022-10-20-e" version="5" version_date="241101">
<Speakers>
<Speaker id="spk1" name="Gildardo Jiménez Nuńez" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
<Speaker id="spk2" name="Juana Vįsquez Gómez" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
</Speakers>
<Episode>
<Section type="report" startTime="0" endTime="1761.613">
<Turn startTime="0" endTime="176.663" speaker="spk1">
<Sync time="0"/>
*Este** meets mėku'uktėjktė, wan yä'ät ėė t'ukjää'myėtsy wan ėėts yä'ät t'ukmatyä'äky sääjaty 'yijty ja ja ääy ja ujts jyaa'aty ku ja majjää'tyėjk ntejn 'yatsjujky'ättė.
<Sync time="19.206"/>
Tijaty'ujts jii'kyxy'äjtp, ja ääytyėėm ja ujtstėėm. Jam jė ..., jam jė ni'ipypyė jamts jė kajni'ipypyė, kė'm ja ääy kė'm ja ujts 'yity jakam jėts ja tyėėmė jėts ja tsyä'äm.
<Sync time="37.275"/>
Jamts ja'aj mėti yėkjėė'kxp jamts ja'ajm mėti ka'aj yyėkjii'kyxy. *Per** tum jaaj ja jėė'kxpė. Wanmė jää'y ujtstsä'äm tjii'kyxy ujk wants ja jėyujk nay[ė]te'n tsyä'ämjii'kyxy. Tum jaaj ja jėė'kxpė.
<Sync time="52.221"/>
Ja'ats ėė nmatyä'äkwanypy ku [ė]xyäm jate'n ja ja uu'nk ja unä'äjk tyäktė ja ääw ayuujk. *Pės* wan yä'ät tyėkjää'myetsy. Tėė yyėkjää'tyėkėėnyė ja jėyujk tėė yyėkjää'tyėkėėnyė ja ujtstėėm ja ujtstsä'äm. Tiijatyėtėn 'yijty jii'kyxy'äjtp tiijatyėn 'yijty tsä'äm'äjtp?
<Sync time="70.736"/>
Jääkjayėkjää'myajtsp mėj kajmėj *pėr** ka'ay[ė]p ja ääy ujts ukjaanė. Paty yyėkjää'tyėkėėkyėjxnė. Wants ėė t'uknėmatyä'äky. Mėti'itėn ja 'yijty jii'kyxy'äjtp tsä'äm'äjtp, jeky'ėp jeky'ėp ja ääy ja ujts. Nukė ujtstėėm ka'ap ja pėn tni'ipy. Mėti tyejtėp xėnymye'etsytsyä'äm
<Comment desc="la palatalizacion entre /n/ y /m/ es suave y ademįs la primera sķlaba produce i herida"/>
  xėnymye'etsytyėėm. Jatu'uk ätsyėts, ätsyėtstėėm. Jate'ntėn ja ääy jate'ntėn ja ujts 'yijty tyėėmė. Yėkjėė'kxp kutėn ja yyėkpääty jėts ja yyėkwėtijy jėts ja yyėkwėtu... yyėkwėtuky. Jatu'uk, jääkxaaj ja ääy ujts muum, yo'tsp ja 'yääts, yo'tsp ja 'yääy *pėr** tėėmėp. Tits ja majjää'tyėjk ja 'yijty ttejtė, kujptsä'äm.
<Sync time="129.826"/>
Kujptsä'äm ja xyėėw ja ääy ja ujts. Nay[ė]te'n ka'ap ja pėn tni'ipy. Kė'm ja tyėėmė kė'm ja 'yity, äyjyėėjty ujtsjėėjty. Kuts jate'n muum yyėkpääty jėts ja yyėkwėtuky ja tyėėm. Yėkjėė'kxpts ja'aj *pėr** nayjyats ja jėyujk nayjyats ja jyėė'kxpė ja nay[ė]te'n ka'aj nukė ja jää'y tu'ukyė ntejn tjii'kyxy'aty. Tum yėkjėė'kxp ja'aj, oy wan jė jėyujk, wan jė joon ujk wan jė jää'y. Jate'n ja ujtstėėmėtėn tėė 'yity *pėr** jaayėp[ė]tėn ja'aj ku jaak'amääy ja et ja näxwii'nyėt. Jate'ntsėn ja majjää'tyėjk ja ja tėė t'atsjėė'kxtė ujk jate'nts ja majjää'tyėjk ja tėė t'atstajjujky'ättė ujk tėėtsėn ja jate'n ėj n'awejė, yiin waan tėė njääk'ijxy ja ja ujtstėėm ja ujtstsä'äm. Ėxanėm ja yääj.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="176.663" endTime="917.65">
<Sync time="176.663"/>
Njii'kyxypyts ėėts ja '[y]ijty ja kujptsä'äm, ja ätsyėts, ja xunymyė'ėtsy, paktsektėėm, jate'n ėėts ja '[y]ij njii'kyxy ku ėėts '[y]ij ntsėkė'ijxy, nwėtity. Ja'aj ėėtsėn nwėpiipy nwėkėnypy. Tiij tiij jajp npääjtėmp äyjyėtypy ujtsjėtypy. Ja'atsėn yėkpätp, ja ätyėėm ja ujtstėėm. Jate'tėn ja jii'kyxy jajp yyėkpääty. 
<Sync time="199.305"/>
Tuuttėėm yyėkwėpiy yyėkwėkėny, ka'ats[ė]n ja yyėkjii'kyxy, yėktakuyäjtmėp ja'amė. Tits[ė]n ja jėė'kxėyėp? Joon ja jėė'kxėp, tėnė'ėk ja jėė'kxėp.
<Sync time="208.932"/>
Tsää'nyėk ja jėė'kxėp ja kujptsä'äm mėti yo'tsp ja wya'aj ja 'yajpyky ja tyeky. Tsää'nyėk ja jėė'kxėp, Ajii'kyxy ja npääjtėnt. Ka'ats ja yyėkjii'kyxy ja'aj mėti jate'n ajii'kyxy. Ka'ap ja 'yėyė. Tum ja'atėn yėkjėė'kxp mėti mėti ėy mėti wä'äts, ja'ėn yėkwėpeep yėkwėkonp, yėk'akoo'nėpėn ja jajp apėjk'ii'nyjyėtypy. Yėkjėė'kxpėn ja'aj, yėknajxypyėn ja'aj jė yuuj ujk tėėtsėjtsėėytsėtėn ja'aj. Jajp jatu'uk ja ujts, lakėtsy ja yyėktijy, ja'atsėn mėjtėėtsėjtsėėy ku ja nėėj kya'ity ku ja nėėj kyayėkpääty. Ka'atsėn ja tiij jyii'kyxyė ja lakėtsy, ka'ap jė jėyujk ja jyii'kyxyė, amääy ja 'yity.
<Sync time="252.81"/>
Ja ujtstėėmėte'n, ja'atėn yėkjėė'kxtėp
<Comment desc="un poco dudoso si lleva o no marca de persona"/>
. [Ė]xaaj jė pakwäj, tėnė'ėk yė jėė'kxmėyėp tėnė'ėk yė wėka'ajpmėyėp yė 'yääy, ...tėnyė nyėjkaa'pwėtėjtnėyė.
<Sync time="268.056"/>
Ja mutypyajkx, ka'aj yė tajpajtmėyėp, ka'aj jam pajtmėp, totk jam tutmėp. jate'n yė mutypyajkx jyäjtmė.
<Sync time="277.315"/>
Pojx nayėte'n, nayė totk jam tutp jėts ja ka'aj pyėtsimy jam, pojx nyėjkėjxp.
<Sync time="284.569"/>
Jate'n yė ääy ujtstė tyėnė'ėkėtė, jate'n yė jyėė'kxpė yė'ėtė. 
<Sync time="291.733"/>
Tum jate'n jyättė [ė]xaaj ..., mėti [ė]xaaj tėė yyėknepnė mėti [ė]xaaj jaa'äjtnėp, mėti tėė jyä'tnė myennė. Akätsjotp tėė tyėkmennėtė, [ė]xaaj yė *peerė** [ė]xaaj yė *mansänė**, *sirwelé**. Tum joon yė jėė'kxėp, joon yė jėė'kxkėjxėp, tu'uk tu'uk tyimy'apujxkėjxnė, ka'aj yė 'yukyėkpėjknė ka'ap yė 'yukyėkjėė'kxnė. Jate'n yė jyäjtnė yė jii'kyxy. 
<Sync time="319.994"/>
Ka'ap yė 'yukytėkyäjknė 'yukyėktoo'knė. Ku tė 'yity, jaakjotkujk 'yijty jyaakyėkwėpiy jyaakyėkwėkėny, jaakyėktoo'kp tėė 'yity *pėrėj** [ė]xyäm ka'aj 'yukjate'nėnyė. Tėė wya'anė tėė tyėkjujtkėjxnė, sun ja njėė'kxėnt sun ja nto'ojkėnt, ka'aj 'yukmeenyėnė ka'aj 'yuk'ėė'yėnyė. Jate'nts ėjts yė nnėjäwė yė'ėpėj'ujts.
<Sync time="346.737"/>
Jate'n, jaaj jatu'uk ja ujts mėti'ij nayė yo'tsp. Ujtsjėėjty ja 'yity, tsäwiiny ja 'yity tsäjėėjty ja 'yity. Nayė yo'tsp, amääy ja'aj. Ja'ats tyėjtėp ja majjää'tyėjk 'yijty, wäxtäät. Wäxtäät ja ujts xyėėw, täätėn ja'aj, ja'aj kun ja 'ajpykymyėėt. Tėėmėp ja nay[ė]te'n, ėėy ja tsujkonė tsyä'ämy, tsujkonė ja tsyä'ämy ku ja npääjtėnt *pėrėj** yėkjėė'kxp ja nay[ė]te'n. Ku ja nwepee'ėnt nwėkoo'nėnt, ja'ayė ku a'ejxė, ja nnėjtsejkėnt jėts ja jyoojt ja njėė'kxėnt. *Pėrėj** jate'n ja ntejėn kė'm ja ujts 'yity, tseptuujy, äyjyėėjty ujtsjėėjty.
<Sync time="395.955"/>
Jyii'kyxypytsėtėn jė wääjx ja'aj, jate'ntėn ja majjää'tyėjk ja tnėmatyä'äktė, Patyėkėn ja txėmo'otė wäxtäät. Tyimy..., täätėn ja jyaxi'iky täätėn ja 'tijxy ja'ayė kutėn ja ajpykymyėėt. Ja'aj ku ka'aj nyi'ipyė kė'm jė näxwii'nyėt ja tjakyepy kė'm ja pyėtsimy äyjyėėjty ujtsjėėjty. Jate'nts[ė]n ja jii'kyxy tėė 'yity.
<Sync time="415.631"/>
Mėti'ij ejxy'ity, ja pojxtsä'äm. Jaaj ja mutskpojx jats jė mėjpojx, jate'n ja majjää'tyėjk txėmo'otė. Ja mutskpojx, tsėėy ja'aj. jate'n ja tamatyä'äktė ko ..., ku njoojt pyėjkėnt ku ni'ijpy [x]pėjkėnt jėtsėk ja pojx nwėtėjėnt ja 'yääy jėts ja nyėkwėkėė'ėnt jėts ja n'uujkėnt.
<Sync time="443.083"/>
Ujk pėnė jamts ja tyėėm oyts ja njėė'kxėnt nay[ė]te'n ku ja pojx tsä'äm. Tsuu'kyxy ja tyėėmė, ka'ap ja n'ejxėė'ėnt pėnė jii'kyxytäm ja'aj, *pėrėj** kämjėėjty ja'aj jakyepy ja'aj. Ka'ap ja äyjyėėjty ka'ap ja ujtsjėėjty npääjtėnt. Kyėjyuutėp kyėjtuntėp ja majjää'tyėjk ja'aj.
<Sync time="460.367"/>
Ejxėm ėxaaj jatu'uk yyėknėjäwė ėxaaj, jėė' ėxaaj ja pojx ėxyäm mėti määyjyotp to'ojkėp, yė'ėts mėjpojx, majtypyojx yė ttėjtė. *Pėrėj** nay[ė]te'nėk yė 'yääy yė tsyėėyė kutėn jate'n ja yuuj ja pä'äm, sääjaty pėn jyaty. Nyėjää'tyėpts
<Comment desc="producción diferente a otros hablantes"/>
  ja majjää'tyėjk ja 'yijtytyė, sėn
<Comment desc="reducción de sutsooj y con producción de vocal central anterior"/>
  ja ttsėėy'ättė ujk suts ja ttsėėy'ättė. Ja'apė nyatyajtsėyėtė *kumė** ka'ap ja 'yijty ja ääy ja tsėėy jate'n sääj ėxyämnė. Paty[ė]n ja ääy ja ujts yė ttsėėy'ättė.
<Sync time="488.68"/>
Jate'ntsėtėn ja jii'kyxyėn tėė 'yity, ja majjää'tyėjk tmėėt'ättė tjakyaptė. [Ė]xyämpäät, jakyepy yė pojx ėxyäm, yė majatypyojx. To'ojknėyėpts ėxaaj ja tyėėm, *kumė** ka'ats[ė]n ja 'yijty yyėktėėky, tum jati'inyė ja wyėntėkėy ja ääy ja ujts ka'ap ja pėn tmėėny'aty.
<Sync time="504.777"/>
Jate'ntsėn ja majjää'tyėjk ttajjujky'ättė, jate'nėtėn ja tėė t'atsyėknäxtė ja näxwii'nyėt. Ejxėm ėxaaj, tukki'iyė 'yamäätyėjkėnyė, [ė]xaaj ja tsä'ämtė mėti'itėn yėkjii'kyxy'äjtp, mėti tyejtėp atypytsyä'äm mėti tyejtėp xejtstsä'äm. Tum wa'aj yė'ėj tum jakyėpy yė'ėj, ka'ap yė äyjyėėjty ujtsjėėjty npääjtėnt.
<Sync time="531.543"/>
Jakyepy yė xejts jakyepy ja ja atypy. Tėėm'äjtptsėtėn ja 'yijty kutėn ja jyaa'aty. Tyoo'ktėp 'yijty ja majjää'tyėjk ja atypytsyä'äm, jaaj jė poop'atypy jaaj jė yėjk'atypy, jate'n ja txėmo'otė. Ja yėjk'atypy tsuu'kyxy ja tyėėmė. Janytsy nukė päjkjanyaxy ja'aj, ka'ap ja yėkxon njėė'kxėnt.
<Sync time="555.28"/>
Jėts ja majaty, poop'atypy, ja'atėn janytsy tsuj, xixymyėėt. Ka'ap ja pyäjk ja myayė ka'a“ja pyäjk ja myajpyxyė. Tsuj ja njėė'kxėnt, jate'n ja 'yijty tyäktė ttooktė.
<Sync time="567.101"/>
[Ė]xaaj yė xejts [ė]xaaj yė kutypy, tum wa'aj yė'ėj tum jakyepy yė'ėj. Kutypy, ėyėtėn yė 'yijty ttyimyyėk'amäätyä'äktė ja majjää'tyėjk, yė'ėtėn ja 'yijty yyäjktėp tyoo'ktėp. Ku tpääty jemyjyumėjt ujk jemyjyumėjtnaxy, jaatėn ja kutypytyėėm jėts ja t'atstooktė, tmėtsoontė tmėnėjxtė *Sänttėjmariy**, jam *Sänppääblė**. Jate'n ja 'yijty txėmo'otė ja majjää'tyėjk.
<Sync time="597.529"/>
Jamtsėn ja 'yijty ja kutypy yyėk'ajuumyė, nayė tu'ämėtėn ja ja kutypy'ajuupyė 'yatsmentė pėnė määtėn ja iiy tpäättė, jakam. Atsmenp ja Tukyo'omėt 'yėtjotp ajuupyė ujk xejp ja *Sänttėjmariy**, *Sanpartol**. Jate'n ja txėmo'otė ja majää'tyėjk ja et. Jajpts ja kutypy'ajuupyė t'atspäättė. Jate'ntėn ja tmėyė'ėtyė, nėjkėjxp, maje'mytsy tsaatsyjye'mtsy tpajtsėmtė.
<Sync time="623.969"/>
Wėne'nts ja t'atstooktė ja majjää'tyėjk? Jajp jė **makoxkpesė**, jajp jė **mäjkpesė** ku 'yats'amäätyä'äky. Jate'n ja kutypy ttooktė. Jate'nts[ė]n ja tmeeny'ättė jate'nts[ė]n ja tjakyaptė ja majjää'tyėjk. Jate'nts ja tjėė'kxtė, jii'kyxy ja kutypy ku ja kyajnijkyxy. Yääyė ja n[y]atyamėtėėky[ė] ujk tnėkeetsy'uuky, sääjaty ja majjää'tyėjk iiy tyėktunkpäättė.
<Sync time="648.318"/>
Xejtstsä'äm, yääyė tnatymyėtėėky[ė], tnėkeetsy'uuktė. Jate'nyėts ja'aj, tjajtooktė ja'aj *pėr** nay[ė]te'n ka'ap ja määy ka'ap ja juupyė ėy 'yijty myentė. Ja'aj ku ja meeny tum amääy. Ka'ap ja mėtuu'nėn ka'aj määj kämtuu'nėn. Ka'aj tiij määj pėn. Tum jakamėtėn ja mėtunk yyėknėtsėėny. Nay[ė]te'n ja majjää'tyėjk 'yij tnėkäjpxtė. Kuk ja nyėjkxtė Mikyėjxp kuk ja nyėjkxtė Pänkupäjkp, apikykyäjp; ka'ap ja yyėkkujpėktė, ka'ap jė meeny teej. Pėntėn ja 'yakäjpxtėp, Mikyėjxpėtjää'yėk 'yijty yėktuntėp.
<Sync time="684.742"/>
Mėku'uk, jate'n ja ntety'amėj ntėk'ämėj tnėkäjpxtė, pėnė mmėtunwänp, ayopjää'y, ja'ayėk ja kyaaky ja t'atsnėtu'nt Mikyėjxp, pėnė tunwänp. Ka'ap ja tjėp'ejxt ja mėjjuu'ny. Wėnettsėn ja tyu'ntėt, kyaaky nyėtu'np. Jate'n ja tnėkäjpxtė ja ntety'amėjtė. Ja nteetytyė, tėn ja nteety jate'n mutykyė tjääk'ejxpääty jėts ja jate'n ėj xukmatowtė ja nteety ku ėėtsėn tėė nminy kun tėė nkaxi'iky. janytsy ka'ats ja meen määj, amääy ja mėjuu'ny amääy ja tunk. Nämnėn, jate'n tėė tyėkäjtsnė. Tum jate'n ėxaaj yyėknėjääwėnyė, jaanė jė tunk.
<Sync time="721.44"/>
Jate'nts ja majjää'tyėjk tnėmatyä'äktė. Jate'nts ja ääy jate'nts ja ujts yyėknėjäwė, ja jii'kyxy yyėkpawėtity ujk ja jii'kyxy yyėkpääty. *Pėrėj** tum jats ja jėė'kxpė, ejx[ė]m ėxyämėn tėė kyutėkėėkyėjxnė.[Ė]xaatėn yė jyääk'atsyėkjää'myetsy ja kipyjyoojt ja ujtsjoojt, jaaj 'yijty ja ääy ujts may, jaaj jė paktsektėėm, jaaj jė äätstėėm, jats jė xojtėėm mėti tyejtėp *kastulentėjtėėm**, *kästulentėj'ääytyėėm** ja xoj, xoj ..., jėts kėjxp ja tyėėmė.
<Sync time="753.07"/>
Wyėpeetėp wyėkonmtėpts[ė]n ja 'yijty ja unä'ktėjktė. Ku 'yijty ja majjää'tyėjk wėnääkėn kyutsaj[p]kääjėtė, *kyupurreekėtė** jėts ja jate'n tpawėtettė, ja *burreekėj'ejxpė ja tsa[p]kääj'ejxpė, jėts ja jate'n ja yuuj pyätyėtė. Jėts ja *karnatstulent** ja ttakuyättė, ja tmėė'kxėkėy... tmeė'kx'ooktė, jati'inyė tėė tyėknėj'oo'ktėkėėnyė jėts ja t'uknoo'tspajtėnyė. Tėė tmėė'kxėkėy tmėė'kxyė'ėtyė.
<Sync time="780.354"/>
Pä'äkxunėm ja jyäwė ja *kars...** ja *karnatstulentė** ja xojtėėm. jate'ntėn ja yyėkjii'kyxy, *kumė** ka'atėn ja jaaj nek'ėm ja jii'kyxy, jate'n säm[ė]n ėxyämėnnė. æJate'n ja ääy ujts 'yijty jii'kyxy ttakuyättė, paktsektėėm tpäättė.
<Sync time="795.444"/>
Tėts ja njääkwėn'ijxy ja paktsektėėm, majatyėty ja tyėėmė, ejk'atyėm ja tyėėmė *pėrėj** yėkjėė'kxptsėtėn ja'aj, pä'äk ja'aj ku ja nwėkoo'nėnt nwėtujkėnt. *Pėrėj** nayjyats ja jyėė'kxpė ja nay[ė]te'n säts ja nwä'äny ja jaaj, joon ja jyii'kyxypy, joon ja pyujxypy. Ku'ujy
<Comment desc="serį que el sustantivo en primera posición de la clįusula dispara dependencia?"/>
  ja tjii'kyxy, ku'uj nay[ė]te'n ttamuktė, tsek. Tijaty ja jėyujk, tijaty ja jyėė'kxtėp, pė tijaty ja pääjtėp nay[ė]te'n. Jate'nts[ė]n ja y'ijty tum jėė'kxpė. Yėktamujkp, jate'nėn ja nkäjpxėnt, mėėt ja jėyujk ja yyėkjėė'kxwa'kyxy. Ku ja jėyujk 'yen'äjtkojtė ka'ap ja n'ukpääjtna'ėnt. Kuts ja npääjtma'ėnt, njėė'kxmėmptsėtėn ja'aj. Jate'ntėn ja jii'kyxy téė 'yity.
<Sync time="839.19"/>
Tum jate'n jyaty, wyėtujkypy ja ku'ujy ja'aj wyetujkypy jė wääjx ja'aj ja atypytsyä'äm ja atypytyėėm. Määj ja myajay? *Eneerėjpo'oj**, jate'n ja kyėjxtsämnė ja atypy, jėts ja jėyujk ja tjėė'kxtė nay[ė]te'n.
<Sync time="855.735"/>
Kutypy, ku myäjänäjxnė ja kutypy nay[ė]te'n, *märsė abril**, jaaj yė myajääkėjxnė. Jėts ja kyä'änė, jėts ja jėyujk ja tnėmentė jėts ja jėyujk ja tjėė'kxtė.
<Sync time="867.131"/>
Wa'apäät ja 'yijty tnėminy, xenk lukkės, ku nėjtiij, määj ja jii'kyxy 'yatsakėxė. Kuts ja kutsytsyä'äm
<Comment desc="debe ser kutypytsä'äm"/>
 tpäättė jėts ja jėyujk ja ttamuktė, jėyujk ja tjėė'kxtė. Jajni'ipyts ja'aj, jakyėpy ja'aj, ka'ap ja 'yujtsjotpė ka'ap ja kė'm myuxy. Tum kė'm ja yyėkni'ipy tum kė'm ja yyėkkėjyu'uy yyėkkėjtuny ja ja kutypy. Jate'ntsėn ja jėė'kxpė, xem yäm yyėktajmuky ja ujtstėėm ja ujtstsä'äm.
<Sync time="893.177"/>
Jate'nts ėėts ėxaaj nnėkajpyxy jate'nts ėėts ėxaaj nnėmatyä'äky. Jate'ntėn ja jii'kyxy tėė 'yity ujk jate'nts ja majjää'tyėkjk ja taj... ttajjujky'ättė. Paty ėėts ėxyäm jate'n *estee** ..., nnatyukjää'myetsy'ėntė ujk nnatyukmatėėjyėm, *pės dyėskujuyėp** yä'ät ja mėku'uktė ku jate'n ja ntejn ja natyukjää'myats'ė nyaxy. [Ė]xyämts ėėts jate'n njää'myetsy [ė]xyämts ėėts jate'n nnėmaty'äky.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="917.65" endTime="1017.469">
<Sync time="917.65"/>
Jate'nėn ja tajjujky'äjt yYėkpääty. Kėnėja'[ė]n ja tajjujky'äjt. Ku ėj tėė nmutsk'aty, ku tėė nyeeky ku tėė ntsė'ėky, wa'aj ėėts 'yijty, kaa'tsp ėėts 'yijty. Ėxmä'ätsytsyääjts ja nteety yyØrekjujtypy jėts ja kyeetsy jėts ja t'atstooktė. Ja'ats ėėts nnėkaapy nnėjii'kyxypy. Jate'nėtėn kawėnäkjėėjp ja jujky'äjtėn nyaxy.
<Sync time="945.605"/>
Kuts ja jate'n ja keetsy 'yatsyėktėėky, jam ja nyijkyxy jam ja kyajnijkyxy jėts ja jate'n ja'ayė t'uk'uktėkėėnyė ku ka'aj nyijkyxy ja keetsy. Ka'ap ja t'ejxamtė, ja'ayė jate'n 'yukmuujkėnyėtė kutėn ja ka'aj nyijkyxy. Kuts ja nyijkyxy, akujk jotkujkts ja ja jii'kyxy ja 'yatsyéktajjuy 'yatsyėktajkajpyxy.
<Sync time="967.187"/>
Jotkujk'atyėm ja'aj, yėknėtsoo'nkojmė kaa'tsk, jėpy ux ja tyimyyėkkaa'tsmė. Kipy yyėkjuupy, nėė'ojkkipy yyėkjuupy, ja'ats ja yėkpėktääjkėp, wėnetts ja jėjkytsy pyėtsimy ja ja keetsymyė. Jate'nėn ja yyėktunmė ja keetsy, kuts ja 'yayonnė ja tsääjts, wa'ats ja'aj yyėk'atsujkp ja'aj. Kuts ja kya'ėy'atuky, wääjx ja jyėė'kxmėp. Jate'n ja jyäjtmė ja tsääjts. Kuts ja kyayėkpujy, mu'ukėp ja'aj xunėp ja'aj. Jate'n ja tsääjts jyäjtmė. Jate'n ėė ntej tėė ntajyaa'kmė ntajtsokmė.
<Sync time="1010.999"/>
Jate'nyėts ėjts yė nja'aj, ka'aj nja'aj myayė.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1017.469" endTime="1556.603">
<Sync time="1017.469"/>
Jate'n, ėxaate'n ėėts ja ayuujk jate'n nyaky. [Ė]xaaj jate'n xmatowtė. Janytsy jate'ntėn 'yijty ja majjää'tyėjktė pėn kaa'tstėp. Nay[ė]te'ntėn ja ..., tunk ja tjäwėtė. *Kumė** myeeny'äjttėp ja'aj. *Kumė** nėjäwėtsėn ja nay[ė]te'n määj ja tsääjts määj ja kaa'tspė, ėjxėm atėm ėxyämpäät nnėjää'wa'ėm, Jojk'äm; jam'amypyėn ja keetsytsyääjts.
<Sync time="1043.529"/>
Mäts ntejn jo'kx'et, nayė ka'aj ja keetsytsyääjts ja 'yity. Ja jo'kxnėėjėtėn jaaj nyėtsääjts ejtp. Ja'akėjxptsėtėn ja jate'n yyėknėjäwė ku jate'n ja keetsy 'yatsyėktsėky ja keetsy 'yatsyėk'ėxä'äy määj tsyėky'ė määj pyäätyė.
<Sync time="1060.679"/>
Kuts ja kaa'tspė jyayėkpääty, säts ja wyä'äny ku ja keetsy jam yyėknėjä'äty. Yėknėjää'wėp ja'apėjjää'y, ka'atsp mja'aj, jam jė komkeetsy. Jate'nts jyaty. Tėxė nnėkajpyxy ku tum jaaj jė jėė'kxpė, *tans** jė jää'y jėė'kxėm *tans** jėyujk nayė jėė'kxp. Tėė yyėknėmatyä'äky ku ja tsää'ts
<Comment desc="tal vez quiso decir tsääjts"/>
, tsätsjut namay, jam ja kaa'tspė.
<Sync time="1087.503"/>
Nay[ė]te'n ja nakyäjpxė nay[ė]te'n ja nay... nay'oojė. Pėn kaa'tsp, tėėj ja tsätsjut ja ka'aj tyėk'ėy'atuky jėts ja wääjx ja keetsy ja pä'äk t'ats'ukpėtsėmkixy. Kuts ja kaa'tspė jėpy'ė nyijkyxy, tėėtäm ja pä'äk yyėkmuu'kpėtsėmkixy. Ka'ap ja pä'äk n'ukpėjkna'ėnt. [Ė]xats jate'n ja keetsy kya'ity jėts ja keetsy jate'nyė myä'äty.
<Sync time="1111.439"/>
Pė ka'aj ja 'yuk'ėė'yėnyė ku ja pä'äk jekynyėm nkutaa'ma'ėnt jatėkoojk. Tėė ja myä'tnė ja keetsy'oojk jajp keetsypyuumjėtypy. Kunėm ja yyėkpujy kun[ė]m ja tyėkwä'ätstė. Tėė t'atswėnkaatstė mėti ja wääjx tėė t'ukpėtsimy. Janėmts ja t'atspėktė ja wä'ätspä'äk ja ėypyä'äk jėjkytsypyä'äk jėts ja tkujtämtė jatėkoojk. Jate'ntėn ja majjää'tyėjk ttunk'ättė.
<Sync time="1136.803"/>
Jėts[ė]n ja jėjkytsy pyėtsimy jats[ė]n ja ..., janėmtėn ja t'ajot'ättė janėmtėn ja jėjkytsy n'uujkėnt ujk janėmtsėn ja jii'kyxyu'nk ja ttajpėktė, jam ja xyėjku'nk jam ja myoku'nk, sääjėty ja tmėtapyäättė.
<Sync time="1150.46"/>
Kuts ja 'yakoo'mėkyojmė jėts jate'n ii[y] t'atstooktė. Jamts ja nyijkyxy jamts ja kyajnijkyxy, jam ja nyėė'oojkkipyu'nk ja t'atstajpėktė ujk jamts ja myėėttuu'yė'ėpyė ja mėėt t'uk'uktėjkėnyė ku kyajnijkyxy. Jate'ntėn ja kaa'tspė 'yijty jyättė jate'ntėn ja majjää'tyėjkėtėn nyanyėmatyä'äkyėtė kutėn ja ka'aj yyäk ka'aj tyooktė. Ja'ayė nyėė'oojkkipy t'atstajpėktė. Kuts kyajkixy jėts ja'ayė 'yuk'uktėjkėnyė.
<Sync time="1177.989"/>
Säts jyättė, tiij tuujnėp? Ku ja 'yukmuktėkėėnyėtė. *Kumė** tum tu'tsne'eyts tsiiy'äjtp, ja kya'ajts'ii'ny ja kyeetsytyo'ojk'ii'ny ja t'ukmėkėtäänėtė 'tukpu'unėtė. Jati'inyė jyä'tnėtė. Jate'n ja kaa'ts[pė] tėė jyättė jate'n ja majjää'tyėjk tėė jyättė. *Täns* tė'ėxyėjk tmėkėtäwtė ja kyeetsy *tans** ja yää'tyėjk tkumuktėkėytyė ja tyo'ojk'ii'ny. Jate'n ja majjää'tyėjk 'yijty ja kaa'tsk tmėjättė, nėmėti'itėn kya'ėyė.
<Sync time="1206.555"/>
Myokyu'utė myoktuntė, keetsyėtėn ja 'yuktėp keetsyėtėn ja 'yatswejtstėp jėts ja 'yuuktė pyėktė. Jamts myuktėkėytyė ku ja myokkėjyu'utė, ku ja tyuntė ku ja pyėktė jėts ja myokyon ja t'uknäxkėpėjpnėtė. Jate'ntėn ja 'ejxk jyättė pėntėn kaa'tstėp pėntėn komkaa'tstėp, pėn jėjkytsykyaa'tėp pėn yė wä'ts tontėp. Jate'ntėn ja majjää'tyėjk tėė 'yatsjujky'ättė.
<Sync time="1233.619"/>
Patyts ėėts jate'n nnėkajpyxy ėxyäm ku jate'n ja'apė, yyėkjää'tyėkėėkyėjxnėp. Ka'apėn ja jate'n tuknäx ėy 'yukyėknėjää'wėnyė sämtėn ja majjää'tyėjk ja tsyėnää'n
<Comment desc="parece que dirķa tsyėnää'yėn"/>
. Sääj ja tėė 'yatsyu'utė 'yatstuntė, ja minykyäm ja xėjkkäm, ja tsejkäm t'atstunk'ättė.
<Sync time="1252.201"/>
*Pės** nay[ė]te'n ja minytyoo'kpė, jam ja nay[ė]te'n kyajnijkyxy ja miny ku ja minyu'nk jya'atsjootė ja mimyu'nk jyajaa'aty. Jam ja kya'atstooktė, *pės** nay[ė]te'n ja minyu'nk wyėntėkėy nay[ė]te'n ja minyu'nk myä'tnė. Okėtėn
<Comment desc="se necesita revisar que ocurre con la elisión de la palatal y el cambio de vocal"/>
  ja *kyėsamäänė** nto'ojkėnt ntoo'kkėjxėnt. Tujxypyėp nay[ė]te'nmė, mä'tp nay[ė]te'nme. Oy ja kė'mpäät njääkjayėkkėėwää'nyėm, tujxypyėnėp, ka'ap ja 'yukjėjkytsyėnyė ka'ap ja nek'ėm nwa'ana'ėnt n'ukjėė'kxna'ėnt jėts ja tjajėjtsmėtė, moojk tan... ttamėwėjėtė
<Comment desc="checar si el disparador es jėts o moojk?"/>
. Mayjyėėjpėtėn ja tjayėk'ėė'yėmėtė, jam jė minymyä'ätsy jam jė minykyaaky, jam jė miny'uupy jam jė minynyė'äny. Jate'ntėn ja majjää'tyėjk ja 'yijty tjėė'kxtė ku ja moojk kya'ity.
<Sync time="1302.906"/>
Ja tiij ja moojk yėktaju'upy ujk nay[ė]te'nts ja moojk kya'ity. Majjää'tyėjk tnėmatyä'äktė ku ja myinyu'nk iiy t'atstooktė pėnė sääj jėts ja moojk tnėtsoontė, tnėjėptä'äktė xejp'amypy määj tkäjpxtė *Playa Vicente** wyėnkon. Jate'nts ja txėmo'otė ja et. *Porvenir**, tiijaty ja majjää'y ttejtė, jajp ja moojk ja 't'atsjuytyė.
<Sync time="1322.223"/>
*Pėr** jate'n yyėk'ayowėm, ja myimyu'nk taj... ttajnėė'yė'ėtyė ttajtuu'yė'ėtyė jėts ja myoojk jajp jate'n t'atspäättė. Jėts ja *ajpenė** tmėjä'ättė, ja'agtsėtėn ja miny tyamėkä'äjtsėtėp tyamėjėjtsėtėp jėts ja jate'n tyėkkaaky'ėyėtė. Minymyä'ätsy, minyxyėkuky, jate'nėn tyėk'ėyėtė. Miny tyėkkäänkė'ėtė. Jate'ntėn ja ttajjujky'ättė, tnėmä'ätė tnėxėnäxtė ku ja moojk kya'ity.
<Sync time="1349.694"/>
Jate'ntsėn ..., kawėnäkjėėjpėtėn ja majjää'tyėjk 'yijty ja t'ėtyuntė ja jyii'kyxy, ja xyėjktė ja tsye'etė, kawėnäkjėėjp t'ėtyuntė. 
<Sync time="1360.194"/>
Paty jė ayuujk jate'n pyėtsimy ku ka'ap ėxyäm jate'n ja unä'ktėjk t'uknėjää'wėnyėtė ujk ka'ap ja 'yukyėk'ejxpätnė ja jii'kyxy jate'n. Sääjaty ja majjää'tyėjk 'yijty ja ja yäwmi'iky ja yäwxėkuky; jate'n ja kawėnäkpiky, yäwnė'any, xė'ėxy, tsaamyujkyxy. Tijaty ja majjää'y txėmo'otė. 
<Sync time="1384.296"/>
Tėts[ė]n ja jate'n t'atstajjujky'ättė. *Pėrėj** pėtsėmpts ja ja moojk, jaanė ja yäm okwä'äny,[ė]xats ja yäwxėkukynyė [ė]xats ja yäwmi'ikynyė. [Ė]xats[ė]n ja tyėkäjtsnė ku ja moku'nk jaanė. 
<Sync time="1400.953"/>
Tiitsėtėn jaa'äjtp, titojkxėn ja'aj ku ja yäwmi'iku'nk tyėk'ėyėtė? Wantijpyxė mėku'ukėn 'yijty kya'ity ja jii'kyxy jate'n ka... kawėnäkjėėjp säm ėxyämnė. Nėxu'uk'ļitsyu'nkėtėn yyėk'ėė'yėtėp jėts ja yäwmi'iky tajpa'uuktė, yäwnä'kmi'iky jėts jė nėxu'uk'iitsy. Ja'atėn ja tsojkx'äjtėp ja'atėn ja tsajpa'uktėp ja yäwmi'iky. Jate'ntėn ja majjää'tyėjk 'yijty jyėė'kxtė, jate'n ja 'yatsjujky'ättė.
<Sync time="1427.825"/>
Kuts ėxyämnė tėė tyėkäjtsnė, ka'ap ukjate'nnė. Ejxts ja nwä'äny ja jaaj ku ja miny jaaj, jate'nts[ė]n ja miny ja 'yijty tjėė'kxtė, wan[ė]m ja tmo'ots... minymyä'ätsy wan[ė]m ja minyxyėkuky, wan[ė]m ja miny'uupy, minynyė'any. Jate'ntėn ja t'ėtyuntė jate'n ja tyėktėkätstė.
<Sync time="1449.004"/>
Tse'ej tyėėmė, tse'ej jyaa'äjtmė, tsapäjk ja tma'atė
<Comment desc="los sustantivos disparan una marca de persona ya comprobado"/>
  tsapäjk ja tyėkpė'ėxtė jėts ja tättse'... *tse'komalintsyė** txėmo'otė. Ka'ats ja pėn t'uknėjää'wėnyė ėxyäm pėnė tiitėn ja tyejtėp [...], suts[ė]n ja 'yėyė suts[ė]n ja tkaaky'ättė suts[ė]n ja tyėktunkpäättė. [...]wa'ax[ė]n ja'aj tse'ejjėtypyxėn ja tkukonėtė, ja'atsėn ja *tseejkomalintsyė** tyejtėp.
<Sync time="1477.755"/>
Jėts nayė ja tsapäjk, ja'ats myaatėp. Ja'ats[ė]n ja tsajpatsaa'ntėp. Jate'ntėn ja än jo'kx kyatyė. Jėts[ė]n ja ja tsejkė'ėj, kawėnäkjėėjp yė'ėmė. Ku ja moojk ku ja xėjk jyaa'aty, pėnėn kämtuntėp, pėn yuutėp, täjtėp wo'mtėp. Jajp ja xyėjk ja pyėtsimy, jajp ja tse'ej tėė tyėėmė jėts ja txėjkkujtsektė ja tsye'ej, mėti'ij yėkxon tėė myajäänė jėts ja ttajkujtsektė. Ja'ats, xėjkkujtsiky ja ttejtė.
<Sync time="1512.344"/>
Jėts nay[ė]te'n, nayė ja tsejkė'ėj jėts jė yäw t'atspėjkmėtė, yäm t'ėjkxtė jėts ja ttakujėtstė, tsekujitsy yäwkujitsy, ämjėjkytsy tsaatsyjyėjkytsyėtėn ja tyėk'ėyėtė ku tse'u'nk muum mäj. Tė'ėts yėkxon, pėxnoo'tsnė tyėkkė'ėtė, ämjėjkytsy tsaatsyjyėjkytsy tjėė'kxtė ja majjää'tyėjk.
<Sync time="1532.834"/>
Jate'nts[ė]n ja majjäätyėjk tėė 'yatsjujky'ättė, jate'nts[ė]n ja ja kämtunpėtė, nyamyėtunyėtė, jate'nts[ė]n ja nyänkyjyii'kyxyėtė nyänkytsyepė'ėtsyėtė, nyänkymyinyjyii'kyxyėtė. *Kumė** jate'ntėn ja jii'kyxy tėė 'yatsjaa'aty. Tėts tyėkäjtsnė ėxyäm, paty ėėts jate'n njää'myetsy paty ėėts jate'n nnėkajpyxy ja jii'kyxy, jate'n ja ääy jate'n ja ujtsėtėn tėė jyääk'ityt. [Ė]xaaj ėė nnėkajpyxy ėxaaj ėė nnėmatyä'äky.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1556.603" endTime="1617.2">
<Sync time="1556.603"/>
Tum jate'nėn 'yijty ja jėė'kxėn nyaxy, tu'ukyė tum jate'n ja yyėktajujky'aty ja ja moojk ja jii'kyxy tukki'iyė. [Ė]xaaj jate'n xmatyä'äky, nay[ė]te'nts ėė tėė njii'kyxy nay[ė]te'n ėė nyėk'ėyė.
<Sync time="1571.334"/>
Ku ėėts jė tse'ej nyėkki'iy jats ėėts ja xė'ėxy jajp npėktä'äky jėts ėėts jė miny jajp npėktä'äky jėts ėėts jė xėjk jajp npėktä'äky. Jate'n ėėts ja njėė'kxmė nay[ė]te'n, nayė'ėpėjjii'kyxy, nayė tse'ej.
<Sync time="1587.426"/>
'yėyė nay[ė]te'n, säm mejtsėtėn mwä'äny ku jate'n 'yėyė mėti mtijpy *tsekumalenytsy**. Tsekujtexy ttejtė. Janytsy ė sääj ttejtė, kawėnääk ja xyėėw ja'apė. Jate'ntsėn ja yyėkjii'kyxy, tum jate'nėn ja yyėkjii'kyxy, nay[ė]te'n ėėts ja njii'kyxy. Jate'nėn ja jujky'äjtėn nyaxy, jate'nėn ja Xaamkėjxpėt kyaytyė tyojkxtė, jyėė'kxtė. Jate'n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1617.2" endTime="1761.613">
<Sync time="1617.2"/>
[Ė]xats jate'n yė ayuujk 'yawėtity, [ė]xaaj ja matyä'äky jate'n yyė'ėyy. Kuts ja *tyemppė** tpääty, ku ..., pätp ja tsek'ääts, wyėnkonė ja tsek'ääts. Jate'n ja majjää'tyėjkėte'n xyėmėjtsektė 'yijty *eneerėjpo'oj**, jemyjyumėjtnaxy. Tėėte'n kun ja jemyjyumėjt tpääty, jemyjyumėjt nyaxy jėts jaty'ė nyėkxtė tsejkpė jää'y. 
<Sync time="1641.326"/>
Kuts ja kyajtsojktsektė, jats ja jėyujk mėti 'ijty ka'ux tyejtėp ja majjää'tyėjk. Ka'ap atėm tėė n'ukwėn'ejxnė, ka'ap ja näm nėmäänė ja ka'ux. May'amypy ja 'yijty jyä'äty kämjėtypy. Ku pėn kyajtsojktsiky tsäjpka'uxėn ja moojk yėkxon yyėkkijxypy. ka'apėn ja moojk yėkxon 'yukyėkpėjknė. 
<Sync time="1661.366"/>
Säts ja jyaty säts ja kyupety ja'aj kutėn nnėjkxėnt jate'n mėėt ja majjää'tyėjk ja 'yuu'nk ja 'yunä'äjk tsejkpė? [Ė]xats uu'nkėn x'ejxtėt, ejx[ė]n yėte'n yė moojk tėė n'ats'ijxy jajp. Jää'mėntėp, jää'mėntėp jėts n'atstsejkėntėt. 
<Sync time="1675.381"/>
Jėtsėk ja uu'nk jėts ja unä'äjk, jamėk ja 'yėy'awijy kya'ėy'awijy. Kutsėk ja jyä'ättė jajp kyämjėtypy jėtsėk ja myoojk ja twa'atė ..., jajp jyä'ättė kyämjėtypy jėts ja mokwekytsy ja twa'atė mokwekysty ja twė... twėwantė, jėtsėk ja 'yuu'nk jėtsėk ja 'yunä'äjk ja tta'akii'pyxy, jatsėk ja tnėėjmė, tsėm ka'ux tsėm ka'ux tsėm ka'ux, mėnėjkx yė uum mėnėjkx yė uum, wėnwejp awejpts ja n'uu'nk.
<Sync time="1704.084"/>
Jate'nėk ja et ja näxwii'nyėt ja tnėėjmė, ja tsuuj ja poj ttukmatėy jėts ja jėyujk ja tta... ttapawijy ja ja äjkts ja ääy, pėnė tiitėn ja tya'akii'pyxypy ja 'yuu'nk. *Pėrėj** jate'n tnėmatyä'äktė kuk jate'n, tsėm ka'uk tsėm ka'uk, mėnėjkx yė uum mėnėjkx yė uum. Jate'n, jate'nėn ja majjää'tyėjk tnėmatyä'äktė. Paty ėėts jate'n njää'myetsy paty ėėts jate'n n'akäjpxnaxy [ė]xyäm. Jate'nts[ė]n ja 'yijty ja majjää'tyėjkėtė'n jyujky'ättė. Jate'n ja 'yijty ja kyäm ja tyuu' tmėyė'ėtyė ujk ja myoojk ja xyėjk jyättė kyupattė. Jate'n 'yijty ja katyee'pyė jate'n ja jėyujk 'yijty jyėė'kxtė, käx'oo'kpėtė.
<Sync time="1737.564"/>
Jate'nts ėėts ėxaaj nnėmatyäkkixy ujk jate'nts ėėts ėxaaj mee ntukmatėy, mėku'uktėjktė, *pės** jate'n ėėts ėxaaj nyaky yė ääw ayuujk.
<Sync time="1746.3"/>
Meets nmėėpy *dyėskujuyėp**, ėjts nxėėw'ajtypy Gildardo Jiménez.
<Sync time="1753.486"/>
Ėjts nxėėw'ajtypy Juana Vįsquez Gómez.
</Turn>
</Section>
</Episode>
</Trans>
