va2kya'2la'2 na3na3 na2ndo'2 ma1ra1thun1 xi3gi1 xka'3ni:2 xka'3ni:2 gi'2du1 ri3 na2gi'2du2 i2xi3 *pero** na2ndo'2 ma1ra1thun1 i2kha:n3 ri3 a1jndo1 xa'3ni:2 gi'1mbu3la'2 na3ska2 a1jndo1 xa'3ni:2 i1nu1jun3 ra1bu1 xka3ni:2 *desde mayo o marzo abril** na1gi'3du1 ra1 na2gi'3mbu'la'2 xtu1ska2 na1ru1thu2 ri1ga1 na1ru1thu2 ri1ga1 na1ru1thu2 ri1ga1 ra1bu1 *por** re2ya'2 ndri3ya'3 ju:32 ru'3khwi:n32 gi'3du1 ma2 ra1bu1 mba3 tri3ya'2 bo:32 ri3gi1 i1mba1 tri3ya'2 bo:32 ju:32 i1mba1 tri3ya'2 bo:32 xkwa'2ni:2 xkwa'2ni:2 xkwa'2ni:2 ra3 a2jan2 di3 na2gi'2du2 i2xi3 na3mba3 ...khwen1 ra3 ga1mbu'1u:n32 xkwa'3ni:2 ru'3khui:n32 ra3 ga1no3jnga:2 ru'3khwi:n32 ro:32 a2ra2du2 fa:32 i1mba1 i2xi3 ñu'3u:n3 ro:32 xu'3khwi:n32 xu'3khwi:n32 i1mba1 i1mba1 ve3 *pero** xi3gi1 na2ri3ga3 vi3ñu:32 *reclamo** ri3 na2kha2 nu2tsi2kha1 ra1bu1 tu1ska2 than2 ra1bu1 na1ngwa3 ni1tsi1kha1 tu1ska2 jun3 mba'1ya'3 a2jnga:32 jun3 mba3 la3fi:n32 mba:2 ja1ma2 re2da:3 na3 tsu1du:1 ma2ñi:3 na:32 re2da:3 ñu'3u:n3 ña2jun'2 na1ngwa:32 ni1gi1ngwa'3 a1jma1 na3ska2 ñu'3u:n3 ni1gu1jma3 na3ska2 ge:1 ra3 ni1gi1ngwa'3 ri3gu3 ni1ka1 gi3va:n12 ra3 gi'3du1 ma3 ti2khu:2 ...khwen1 ni1du2 ...xu'3 jun3 u1ju:m12 xu'3khwi:n32 na1ni1 ri3 ...khu:n3 ra3 *porque** xkwi:n32 na2mi3ñu'3 ri3 ma'1ñu *ganar** a2gu'2 ve3 u1ju:m12 a2gu'2 a'1khwe:n1 di3 na2mi3ña:32 ...jan3 i'2ni2 u1ju:m12 mba'2i:n2 ...ru1 ni2ku3va3 ni2tsi2kha1 ri3 ni2kha2 ri3 na2ku:32 mbi'2i2 ve3 ni2kha2 *pero** ni2mi3ñu'3 gwe:n32 ni2ka2 ga3ña1jun'2 ...jmu'1 mba:32 *difunta pero** nda3wa:1 *difunta** xi3gi1 ni2mi3ñu'3 na:32 nu1ma'1 mi3ña1 tha:n3 ru1... ge:1 va1 ni1gi'1mu:2 ni2ti2ya:1 a2gu'2 ni2gu2fi:n32 ra1bu1 tsi3 *piedra** ge1 ne2go:n3 u:n2 ni2gu3sndi'1i:3 a2gu'2 *pero ya** xa'3ni:2 i2nu:2 gu3van'3 jmu1 *difunta** gwa3 i2kha:2 ndo1 a'1khwe:n1 ndi2ya:32 ra1bu1 go'3ya:3 *pero** rua1ja:21 tsi3 Beto Rodriguez ndi2ya'3la'2 mba:2 na:32 na1ma'1 mi3ña1 na:32 ni2ña2jun'2 *difunto** Encarnacion Escamilla a2jan3 ni2mi3ñu'3 gwe:n32 ni'2ñu'2 ra1bu1 ni2kha2 ju3ba3 ru'3khui:n32 ni3yu'3 ga3tsi3kha1 *porque ya** ni2xta:32 ni2go'3do'2 ma3 ga2mi:32 ni1mba1ñu:3 ra1bu1 ni2ka2 ñu'3u:n3 ni1gu1ngwa3 ma'3an3 ñu'3u:n3 i2khin'3 ñu'3u:n3 i2khin'3 ni2tia2jun3 li3pa'1 mba2ñu:3 ra1bu1 a1sndo:13 ni1gi'3du1 ma3 jmu'1 *pico** va:3 ni1ndra'2a2 va:3 ni1ndra'2a2 i2xi3 ra3 ni1du2 ma3 li3pa'1 i2xi3 a3 ja'1ni2 ni2jma:2 xta:32 xi:32 ra3 mbe2kha'1 di3 na2gi'2du2 i2xi3 gwa3tha3 i2xi3 gi'2du2 ra3 a1jma1 a2tsu3 a1jma1 a2tsu3 i2xi3 gi'2du2 di3 ma1ta1du2 ña:32 mba'2a2 tsi3jma:2 kha2yu:2 i2xi3 gi'2du2la1 o1 ri3ga3 kha2yu:2 i2xi3 gi'2du2 o1 na1ka1 ma3 ya2ja2 ju:13 *pero** na1ngwa:32 na1ngwa:32 ni2jma:21 ñu:32 ya2ja2 ta'1vun'3 ku3va3 ra1bu1 tsi3 nu2du2 ra'1kha1 khi2ma:2 ju:13 xa'3ni:2 i2ni:21 ru'3khwin3 ra3 a1jan'2 na2gi'2du2 ra'1kha1 ju:13 *pero** ta3du2 ra'1kha1 jun3 *es que** mi2tsi3dan3 ma'1kha'1la2ra3 ve3 na3ku2 di3 ra'1kha1 va1 ra'1kha1 ga2ti:3 ...ñu:32 xi3 na2ndo:2 ta3ta1 mba2ya3 mba3 ma'1ga'2la'2 ni2jma:21 i2kha:2 na:32 ra2jun'2 ju:13 va3 dia3ju:n2 ra'1kha:1 ri3 na2xna3 ge1jyo2 ra3 ra'1kha1 ma3jin'2 ra'1kha1 ma3jin'2 ja'1ni:2 tri2ga1 ñu'3u:n3 ni2khi:21 ra'1kha1 ra'1kha1 ma3jin'2 ju:n2 di3 tri1ga1 di3 na2jma:2 ge:1 ve3 di3 na2jma:2 ñu'3u:n3 ra3 mba3 ra'1kha1 i2jma:2 ñu'3u:n3 ra'1kha1 ka'3 xi3 ni2va3mba3 ni2gi'2du2 ra3 ni2gi'2du2 i2xi3 ra3 ni2gi'2du2 i2xi3 ti2gwa3tha3 mbi'2i2 ra3 gi2tri'2i3 ra3 a2ra2xxi2 a:2 *como** a1jma1 mbi'2i2 mba3 ri3 ma1tri'1i1 o1 a1jma1 mbi'2i2 ma3 ri3 ma1tri'1i1 ve3 mba3 ri3 ma1tri'1i1 o1 mbo:3 ma3 ri3 ma1tri'1i1 *depende** xka'3ni:2 tra2xna:3 ja:n2 i2dxu'2 ve3 xa'3ni:2 mbi'2yu:2 xa2na3 du'3khui:n32 ra3 xa2na3 kha2 xa2na3 kha2 xta1ma'1an1 u2jum2 a'1khwen1 ra3 na3mbi:1 ya3 yu2sku:2 ju:32 ra3 a:2 di:3 ni2tri3ya'3 xi3gi1 xa2na3 kha2 ra3 *antes** ri3 mba'1ya'2la'2 ju:32 ra3 na2tra2khwa:32 no3kho2 bo3no3 than1 ri3 na3mba3 ...khwen1 ra3 ya:3 na1ka1 na2ba3ju3dan'2la2 xi3gi1 ra3 a1ndo1 ...khwe:n1 ga'3ga'2la'2 ri3 mi'2xa3 u2jum3 i2kha:2 ma1 mba3jndi2 xwa'3ni:2 dia3ju:n2 gu1ma2 ju:32 i1ta:n13 ra3 di3 nu2mu:2 ju:32 ta2xpra'3a2la'2 ja2ya:32 a'1khwen1 ra3 a'1khwen1 ni2xta:32 ni2xta:32 ya3 na2xna3 *cosecha** fen1 la3 na2xna3 *pero** na3mbi:1 ...thu2 na3xni2 na3mbi:1 u:n2 ya3 ni2xta:32 nu2thu2 na3xni2 xi3gi1 u2jum3 gwa3tha3 mbi'2i2 i2jyu:32 di3 nu2thu2 na3xni2 a'2khwe:n1 *como** xi3 xta'2di:n2 a2tsi:n32 a2tsi:n32 a2khui:n12 ra1bu1 ra3 ya3 ma1mba'3 mba3 ka2ja2 ve3 mba3 xa'3ni:2 ve3 a2jan3 a2khu:n13 ni2ka3 ru1thu2 na2xni:2 mba:32 ra1bu1 jun3 ni'1kha1 ni2ya3mba3 ve3 gwa3tha3 mbi'2i2 i2jyu:32 di3 nu2thu2 na2xni2 a'1khwe:n1 di3 na2go:n3 nu1jun3 ju:n31 ra3 *como 15 dia** ge'3do:2 di3 no2jndo:2 na3xni2 ra3 ndo1 a'1khwe:n1 gi2xi1 gi'3na2 na2xni2 ra3 ndo1 a'1khwe:n1 ña2ju:n2 di3 na2gi2xi'1la'2 ri3 gu2ni2tsu2 u:m2 ku3va3 ra1bu1 tsi3 nu1sni'1ña:3 ga2fi:n2 i1ya:1 i2thi:n32 ra3 dia3ju:n2 mbi'2yu:2 i1ya:1 ru'3khuin3 ra3 ...ya:1 si3ta:'3 tsa:32 khi2ni:21 i2da2la'2 i1ya:1 du'3khuin3 ra3 *a veces** na2gi'2da'2la'2 o1 na'2ga2 re1go:1 ma3 a'1khwe:n1 na2kra'3an3la'2 i2kha:2 ju:32 xto1ve:n13 xkwa'2ni:2 i'2ni2 ta3ta3 Julio Cano na:32 na2 ña2jun'2 xkwa1 xu1wi:n3 na2ti2 ...khwe:n1 yo1ve:12 re1 yo:1 jun3 *pero** ma1go:2 mba:32 yu2mba:3 ma2gi'3mbu2la'2 du'3khui:n32 ma2gu2 ma'1ga2la'2 go'2vo:32 la'1 a:n2 ma1go:2 mba:32 yu2mba:3 *pero** di3 xwa2jñu:3 ra1bu1 di3 i1ka1 totolapa ru'3khui:n32 la:21 ma1go:2 mba2ya3 mba:3 ra1bu1 *pero** gu:n2 nda'2yo:2 ja:2 xi'1ñu'3 ñu'3un3 de2 na1ka1 mba3vi:32 ma1ka1 ra1bu1 na2gu2xi'2l'2 ju:32 ru'3khui:n32 ra3 ja2gu2 ru1 na'1kha1la'2 na'2khu2 di3 va2jyu:32 di3 mba2ñu:3 ra1bu1 ve3 *pero** na1ngwa:32 na1ngwa:32 va2nu:32 vi3ñu:32 ya:1 si3ta:3 ge:1 yo:1 jun3 tse'3ya:3 ma3 gwa3tha3 i2ni:2 i1ya:1 ri3ga3 ri3 na:32 a2vu:n32 ri3ga3 i2xi3 ma2xa'2 i2xi3 mu1jmu'1 i2xi3 mi'2xa'3 ru'3khui:n32 ri3 i2xi3 la:32 ri3 i1ya:1 ra3 di3 i1ya:1 ra3 di3 i1ya:1 ra3 i2kha:2 ju:n2 ri3ga3 i2xi3 mi'2xa3 ri3ga3 i2xi3 mu1jmu'1 ra3 nda:1 ya:1 xnu3jndu3 nda:1 ya:1 a:n2 na'1kha1 ri3 va2ni:2 na'1kha1 ri3 la2ki:n2 ve3 na'1kha1 ri3 va2ni:2 na'1kha1 ri3 *mediano** gu'3than3 ve3 ri3 va2ni:2 di3 mbi'2yu:2 ra3 di3 va2ni:2 ra3 *escogido** i1thu:n1 jun3 ru'3khui:n32la:32 *de primera** than1 jun3 ru'3khui:n32la:32 ra'1kha:32 ri3ga3 ya:1 vi1gu1 i2rhi:n21 va1 a:n2 ri3ga3 i1ya:1 vi1gu1 ju:13 *pero** na2xna3 kha:2 va3mba3 a1jma1 ya:1 vi1gu1 ya:1 xnu3jndu3 xa'3ni:2 ge'3do:2 ra3 ya:1 xnu3jndu3 ri3 xka'3ni:2 ma3 di3 na2xna3 mu3ju:n32 ra3 ri3ga3 ma3 ri3 xi3gi1 ri3ga3 ma3 ri3 xi3gi1 ya:1 ya:1 si3ska2 ya:1 si3ska2 ju:32 a3 na2jma:2 ya:1 si3ska2 mo'1pho2 ra3 ma1jma:2 mu1xi'3la3 mi1khu1 xu1kya3la'3 ju:13 *burro** o1 xti3la3 xa'3ni2 mbi'2yu:2 ya2ja2 ri3 na2xna3 ma2jñu:21 xto:1 ra3 ya2ja2 ña2vu:n32 xto:1 i2tha2 ru1 ve3 ya2ja2 ña2vu:n32 xto:1 ma3ja:n3 ya2ja2 gi2ndu'2 jma:13 di3 mbi'3tha3 ri3gi1 ri3 nu2du2 ra1bu1 ya2ja2 xtu2bu2 nu2du2 ru1 ri3gi1 di3 mbi'3tha3 ri3gi1 ve3 *pero** ya2ja2 ña2vu:n32 xto:1 i'2than3 ja:n3la3 ya2ja2 gi2ndu'2 ra3 i2kha:2 ma3 *igual** nu3mba:1 i2jma:21 ya2ja2 ya2ja2 cha'3vun2 ra3 i2kha:2 ma3 a2vu:n32 xto:1 a2vu:n32 xto:1 u2jum2 ma3ja:n3 a3 ma1go:2 ma1ra1thun1 mbi'2ya:'2 mbu1ju:32 ra3 u:m2 mbi'2yu'1 Natividad Garcia Juarez tsi2gwa:'2 tsi2gu'2 65 ni1than1 ja3ma3 fen1 ri3 i2khu:n3 mbi'2yu'2 Gregorio Tiburcio Cano i2khu:n3 mbi'2yu'2 tsi3 na1ra1xa'1 a2jan3