I2xe1 ri3 nu2ya2xi:13 lo3 a'1khwen1 mbi'2yu:2 i2xe1 xna2phu2, na:3 nu2mu:2 mbi'2yu:2 i2xe1 xna2phu2 ra3, *porque** bu2phu2 a2wu:n32 ne1, i2kha:2 ne1; na2jmu:3 xa1bwa2nu:2 nu2ne:1, nu2xu2da'1 i2ya2; nu2ni1 ri2ya2 ba2jyu:3 na2wa:n13 xti3li:n131, na2wa:n13. A:n2 wa2jyu:3 ne2ne1 ta3ta1 xi'1ña'3 xo'1, ka2jngo3 mbi'2yu:2 ne1 i2xe1 xna2phu2. Nda1yo:1 ri3 na2jma:2 ne1, ka2jngo3 be3je1 ne1, tsi3du:n1 ne1 ni2khwa:32 ri3; *sino que** i1mba3 ru'3khwen1, yu2ska2 ne1, na2wi'2thi:n32 i1mbi2, tsi3 na'2phu:n13 xa1bo1, i1mbi3 *macho** i2thu:n3 xa1bu1 tsi3 na'2phu:n13, jngo3 na1ni'1ñu:32 ne1. Tsi3yu'1 ma1gu1ma:2 mi1nda'2kho2 i2xe2 ru'3kho1, *porque** nda3mba1 ma3 i2xe2 ru'3khwen1 ma2nga:2, i2na2jma:2 na1dro'3o:2 tsi3go:2; na'2phu1 ño'1on1, na'2phu1 mba3 xu3gi:3; ru'3khwen1 ...jngo:32 na1wa1tya1wa:n13 ne1, we3je1 na:32 ri3 ri2xa'1 xo'1 jan'1, a:n3 mi2jngi:2 xa2na:3 na1wa1tya1wa:n13 ma3 tsya2khe:1; mbi'2yu:2 ne1 i2xe1 xna2phu2, Na:32 nu2mu:2 ra3, ka2jngo3 na2jma'2 ne1 xo1', i2kha:2 ...ju:n2 na1ngi1da2 na:3 ri3 xka2we'1 na'1..., na1to'1o:1 i2ya2 na2wa:n13 xti3la1, nda:1 nda:1 *manguera** wa2jyu:32, ka2jngo3 xkwa'3ni:2 ni2jmu:3 xa1bwa2nu:2; i2xe1 xna2phu2, i2xe1 xna2phu2, i2xe1 xna2phu2. Rodrigo Sánchez Morán ...kwa'1ni:2 mbi'2yu'1 lo'1. I2xi1 xna2phu2, ri3 ri3ga1 na:32 xwa2yi:3 gi1jyo'2, na2mba3yu:32 ne1 ri3, ...ste:1 mba:32 xa1bu1 tsi3 gi'3do:2 na2ndi:2; xa1bu1 tsi3 gi'3do:2 swan2, mbi'2yu:2 ri3 na2jno'1 i2ya2 xto:32 mba:32 xa1bu1; na2jni:13 xto:31, na2jni:13 na2khu:31, na2jni:13 i2nu:21, na2jni:13. A'1kho1 ma3 ri3 mbi'1ya3 ri3 mbi'2yu:2 ri3 ma1gu1ma2 tha2na:31 ra3, *entonce3** ...'khwen1 ...kha:2 ste:1 na1gi1da'1 ri3 na'2ga2 ri3 i2xi1 xna2phu2; i2nu:32 i2xi1 xna2phu2 na'2ga1 ne1 ga1jma:13 i2na3 ri3 nda2tsu:n3, ga1jma:13 i2na3 *cola de caballo** mbi'2yu:2 i2na3; a2tsu3 i2ni:2 ri'3kho1 na'2ga1 mu1wan2 xa1bu1 tsu'3kho1. Na2ga3jna:12 na2ndi:2 xto:31 e'2ne2, i'2ni2 [...] i2na3 ru'3khwe1, ba3mba1 ri3 ni2wi:n21 ne1 ra3, i2yo:2 ne1 mu1wi:n21 ma1ju1ga3 ra'3a2 na:32 mu1wi:n21; ka2jngo3 ma1xa3xpa3thi:n21 gi3ña3. Ma3mba:3 ru'3kho1 ma1..., ma1tha1wu:n'1 ta3tsi:n21 ma1ju1ga3 ru1wi:n'1, ma1jwi2ya:21 a'1kho1 ju:n2 ri3 ma2mba3yu:31 ne1, la3jwi:n32 ni2mba3yu:32 mbi'2i2 ru'3khwe1 ra3; nda'2yo:32 xo:3 i2ku2jma:21 ri3 xo:3 ga2jnu'1 na2ndi:2 xto:31 i'2yo:2 xa1bu1 i1mba:1 ra3, a'1khwen1 ri3 mi:1..., mbu1ju3 ma3 ma1gu1ma:21 xkwa'2ni:2 ma'3 i1mba3tsu3 i2ni:2 ma3. I2na3 ru'3kho1 mbu1ju'3 ma1ri2gu2 mi1ga:1 ju'3, mu1wi:n21 mbu1ju'3 a2jndo2 na:3 ga'3ni:12 a1kwi:n31, ...kwa'2ni:2 na2mba3yu:2 tha2na2 ri3 tha2na2 xa3na3 ...ju:n2 ru'3khwen1 ra3. *ahora** Ri3 xu:1 ri3 i2xe1 xna2phu2 ge1jyo2 ra3, na2wi'2tha3 ne1; no2ne1 gu'2wu:n3 bwa2nu:2 wa2jyu:3. *por que** Nda:1 ri3 mbi'2yu:2 *motosierra**. I2kha:2 ru'3khwe1 ru1xpi'1thi:1 jma:13 chi3di:n131, jma:13 a3chu:n131; ru'3khwe1 i2jmu:31 ne1, nu2ni:1 gu'2wu:n31, nu1ru1gwa2 ra'2e:21 na:32 ju3we:'1, na:32 [...] ndu2ya:'12 xu:n'31 ri3 wa2khi:3; I1mba1 na2jma:2 ri3 xo:131 ne1, mbu1ju3 ri3 ni2wi'2tha3 ma3 a'1kho1 ra3, nu1xu1di:'1 na:32 ri3 na1gu1ma:2 i2du:2 i2ya2; ...kha:2 ru'3kho1 ri3 na2tso2wo:2 na2ndo:2 nu2de:21 i2khi:n21 i2ya2; ma2tha:3 ra2ngo:21 i2ya2 ri3 wa2jyu:32 ra3, nda:1 ri3 mbi'2yu:2 *manguera** wa2jyu:3 ri3, i2kha:'2 i2xe1 ru'3khwe1 xu1di:'1 i2khin3 na:32 na1gu1ma:2 i2du:2 i2ya2, ka2jngo3 na2ndo:2 na2tso2wo:2 ra3, i2khin3 nu2xu2di:'1 ru1ti:n31 nu2de:21 i2ya2; ro1to1 mbi'2yu:2 ri3 ju2de:21 nu1ra2ngo:21 i2ya2 na2wa:n21 wa2jyu:32. *por que** Na1ngwa3 ga1nu3 i2ya2 ri2xu:n131 mu1wa:n31 gu'2wa:3, xo:3 ri3 xu3ge'1 ra3, ri3ga1 *manguera** na1ga1nu3 ri2xa:13; *pero como** ri3 wa2jyu:3 wa:32 ra3, nda:1 ru'3khwi1 ra3; [...] ka2jngo:32 ru'3khwi1 ni2jma:2 ri3 mbi'2yu:2 ri3 i2xe1 xna2phu2 a'1kho1. i2xe1 xna2phu2 ...ju:n2 ne1, i2xe1 xna2phu2, i2xe1 xna2phu2, kwa'2ni:2 mbi'2yu:2 ne1; i2xe1 xna2phu2. mbi'2yu'2 Eufracia Estrada Sánchez. Ejemplar 42001 familia Cecropiaceae, género Cecropia Árbol de 7 metros con flores en botones.